Column Loes Reijmer

Echt nepnieuws komt in Nederland nauwelijks voor

Niemand weet wat nepnieuws is. Nou ja, er zijn een paar deskundigen die het wel weten. En als die het begrip dan heel precies formuleren, blijkt écht nepnieuws weinig voor te komen – in Nederland, althans.

Er zijn dan wel weer heel veel mensen die denken te weten wat nepnieuws is. Alles waarmee ze het niet eens zijn, om te beginnen. Dat is ook meteen de tragiek van nepnieuws: het is alles, en daarmee niets.

Ooit liet de term harten sneller kloppen. De Telegraaf opende twee jaar geleden met de kop ‘Nepnieuwslawine’, daverend in de volle breedte van de voorpagina. De krant baseerde zich op een brief van Kajsa Ollongren, minister van Binnenlandse Zaken, waarin ze waarschuwde voor buitenlandse bemoeienis met verkiezingen, vooral uit Rusland. De Tweede Kamer voerde daarop verhitte debatten, parlementariërs riepen in moties op tot onderzoek. Het resultaat werd vorige week vrijdag gepubliceerd: ‘Politiek en sociale media manipulatie’, een dik rapport van UvA-onderzoekers in opdracht van het ministerie.

Gemist? Dat is niet zo gek. De begeleidende brief van Ollongren werd om 17.22 uur verstuurd, een moment waarop de Kamer net met reces was, de zaterdagkranten vol waren en kantoorklerkend Nederland al 22 minuten over collega’s stond te roddelen op de vrijmibo. En dat terwijl de minister goed nieuws te brengen had – goed nieuws dat alleen wel een beetje detoneerde met haar alarmisme een paar jaar eerder. De onderzoekers hebben geen buitenlandse desinformatiecampagnes gevonden. Wel krijgt ‘junknieuws’ steeds meer aandacht, een term die de onderzoekers gebruiken voor sites als De Dagelijkse Standaard en The Post Online, met berichtgeving die tendentieus en partijdig zou zijn. Het grootste deel van het rapport gaat daarover.

Ik las het met interesse, knikte en markeerde wat alinea’s. En dacht toen: wat moet de minister hiermee?

Niet dat er iets af te dingen is op het onderzoek – dat is degelijk. De term ‘junknieuws’ leidde deze week ter rechterzijde tot woede, want sites die ‘Briefjes van Jan’ publiceren en twitteraars met namen als Nationale Verontwaardiging willen wel graag serieus genomen worden. Heel aardig klinkt junknieuws ook niet, maar het is dé term die wetenschappers wereldwijd gebruiken voor tendentieuze en hyperpartijdige berichtgeving. Logisch dus dat UvA-onderzoekers deze ook gebruiken. 

Niet het oordeel van de minister hoor!, haast ze zich te zeggen in de Kamerbrief. Maar waarom zou je het fenomeen junknieuws dan onderzoeken in opdracht van het ministerie?

In Nederland hebben we de gezonde afspraak dat politici zich niet inhoudelijk met media bemoeien. Buitenlandse inmenging tijdens verkiezingen? Terecht onderwerp van onderzoek. Stukjes van De Dagelijkse Standaard over de ‘haatzaaiende D66-jonkvrouwe’ Ollongren en ‘hypocriete vliegreishater’ Jesse Klaver? Niets mee te maken.

Ik belde D66-Kamerlid Kees Verhoeven. Samen met de VVD’er Jan Middendorp diende hij de motie in waarin werd opgeroepen tot onderzoek ‘naar de effecten van sociale media en internetzoekmachines op de verkiezingen’. Wat vaag, zei ik. ‘Er zijn nog veel vagere moties’, zei Verhoeven. Het was hem, benadrukte hij, vooral te doen geweest om de buitenlandse inmenging, hoewel daar in de motie slechts een bijzinnetje aan wordt besteed. Van bemoeienis met nieuws- en opiniesites moest de politiek zich verre houden, vond het Kamerlid ook.

In de Kamerbrief benadrukte ook Ollongren dat het kabinet ‘wegblijft’ van het inhoudelijk beoordelen van berichtgeving. Waarom zogenoemd ‘junknieuws’ dan toch de hoofdmoot van het onderzoek vormt, is een raadsel. Veel beleid zal er niet op gemaakt worden – gelukkig maar. Wat wel duidelijk is: het onderzoeksrapport voedde het beeld dat deze sites toch al zo graag cultiveren. Dat van de D66-freule Ollongren die met ijzeren hand regeert over het Ministerie van Waarheid. 

Meer over het onderzoek

Niet nepnieuws maar pulpnieuws is het gevaar,  aldus de UvA-onderzoekers. Maar wat is dat eigenlijk? Lees hier de analyse van Laurens Verhagen en Niels Waarlo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden