ColumnMartin Sommer

Dwangsommen zijn het symptoom van een pervers asielbestel

Donderdag moest Ankie Broekers-Knol (Asielzaken) opnieuw spitsroeden lopen. Vorige week stond ze ook al tegenover een boze Kamer, vanwege de zeventig miljoen aan dwangsommen die de overheid moet betalen aan asielzoekers die te lang wachten op hun beschikking. Een van de oorzaken van de vertraging was een groep Moldaviërs die zich onverwacht had gemeld voor asiel. De twaalfhonderd Moldavische asielzoekers werden door de IND in recordtijd afgewezen. Een hele prestatie, die wel extra vertraging bracht voor andere aanvragers.

Broekers schreef de Kamer dat 40 procent van de asielzoekers wier beschikkingstermijn is verstreken een dwangsom eist. Dat kost opgeteld zeventig miljoen. Als ik mijn zegslieden mag geloven, is die 40 procent eisers intussen opgelopen naar bijna 100 procent. Interne stukken maken al melding van 100 miljoen aan dwangsommen, en daar kun je straks veilig vanuit gaan. Stel je voor, 100 miljoen.

Ankie Broekers-Knol, staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, tijdens het wekelijkse vragenuur in de Tweede Kamer. Beeld ANP

En de Kamer wás al furieus. Dat ging van ‘dwangsomcircus’ (Van Toorenburg, CDA), tot ‘overheidsgeld door de plee spoelen’ (Kuiken, PvdA). Altijd boeiend om er bij dit soort woede-explosies de wetsgeschiedenis op na te slaan, vooral als die wet een initiatief van de Kamer zelf was. In 2006 werd de wet dwangsommen aangenomen, met als redegeving dat de burger wordt gestraft zodra hij zijn auto een dag te laat voor de APK laat keuren, terwijl er geen haan naar kraait als de overheid het zelf laat afweten.

Daar zit zeker wat in. Maar schitterende ideeën hebben vaak onbedoelde gevolgen, vooral als het open einde-regelingen betreft. Er waren dan ook meteen bedenkingen. VVD’er Van Schijndel wilde indertijd geen dwangsommen voor asieltermijnen, omdat de overheidsinvloed op het buitenland nu eenmaal bescheiden is. Hij kreeg op zijn kop van het GroenLinkse Kamerlid Halsema. Zij verweet hem met verwijzing naar de Grondwet ongelijke behandeling, omdat de benadeelden in dit geval geen Nederlanders waren. Discrimineren wil niemand, en zo werd de wet met algemene stemmen aangenomen.

Na een paar jaar liep het mis door de WOB, de wet openbaarheid bestuur. Creatieve burgers bestookten de overheid met WOB-aanvragen, enkel en alleen om aan te sturen op termijnoverschrijding zodat een dwangsom zou volgen. Eén enkele wobber kostte de gemeente Dordrecht tonnen met zijn spervuur aan WOB-aanvragen. De toenmalige Ombudsman Brenninkmeijer sprak van ‘perverse gevolgen’ van de dwangsomregeling en bepleitte afschaffing. In 2016 maakte minister Plasterk (Binnenlandse Zaken) een einde aan de dwangsom voor de WOB. Die voor de IND bleef in stand.

Tweede Kamerlid voor de CDA Madeline van Toorenburg.Beeld ANP

Zo werd het een kroniek van aangekondigde ellende. In de toelichting op de wet staat dat het betreffende overheidsorgaan zelf de dwangsom moet betalen, aangezien dat een aansporing is tot verbetering. Een mooi beginsel dat beheersbaarheid veronderstelt. Diezelfde veronderstelling steeg deze week op uit de boosheid van de Kamer, die vindt dat Broekers gewoon moet zorgen dat de IND gladjes beslist over asielverzoeken. Ook de staatssecretaris suggereerde in haar verdediging dat alles straks op zijn pootjes terecht zal komen, aangezien er nu meer geld is begroot voor de immigratiedienst.

Weinig geruststellend waren de twee rapporten over verbeteringen bij de IND, die Broekers tegelijk naar de Kamer stuurde. De zoveelste rapporten, aangezien er al dertig jaar (!) klachten zijn over de trage afhandeling van asielverzoeken. Momenteel lopen er veertig (!) verbetertrajecten, waar Broekers blijmoedig nog ‘een taskforce, betere sturing en planning’ aan toevoegde. Ik bladerde door de rapporten, met ganzebordachtige diagrammen waarop het beslistraject, de afslagen, de begeleidingsmomenten, de garanties en de terugkoppelingen. Een papieren werkelijkheid waarvan je de tranen in de ogen springen.

De echte werkelijkheid zat ook bij het pakket. Dat zijn de lijstjes van statistiekbureau Eurostat, met de nationaliteiten van asielzoekers. Syriërs zijn overzichtelijk, want krijgen bijna allemaal een vergunning. Eritreërs ook. Maar dan de Nigerianen, Iraniërs, Irakezen, Turken, Marokkanen, Russen. Allemaal moeten ze individueel bevraagd worden. Ze komen met bus 93 naar het aanmeldcentrum in Ter Apel. Dat is in de papieren werkelijkheid onmogelijk, aangezien men volgens de Dublin-regel asiel moet aanvragen in het eerste Europese land van aankomst. En dat is zelden Nederland. Ze zijn gebracht, weten niet meer door wie, waarvandaan en zijn helaas ook hun papieren kwijtgeraakt. Dat, plus hun vluchtverhaal, hebben ze veelal geleerd van mensensmokkelaars.

Tweede Kamerlid voor de PVDA Attje Kuiken.Beeld ANP

Dat is de realiteit achter de dwangsommen. Dat heet geen pervers effect maar een pervers systeem. Deze week werden de Friezenhal in Leeuwarden en de Oosterscheldehal in Goes in stelling gebracht, omdat er anders geen plaats is voor nieuwe asielzoekers. Desondanks was er ook weer volop verontwaardiging over het Nederlandse tekortschieten. Het SCP berichtte over ‘gefrustreerde’ Syriërs, die betere taallessen willen en sneller aan het werk; ngo’s willen dat Nederland minderjarigen opneemt van de groep die in het niemandsland tussen Turkije en Griekenland bivakkeert; de Ombudsman verlangt betere voorzieningen voor asielzoekers die aan het begin staan van hun procedure. Als het meezit, vat de Kamer moed om de dwangsommen af te schaffen. Maar de open-einderegeling die werkelijk zou moeten stoppen, is het complete asielbestel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden