ColumnMartin Sommer

Duitsers weten dat gratis geld niet bestaat. Nu wij nog

Doe mij maar burgemeester Bruls van Nijmegen. Die zei donderdag in de krant dat hij het liefst terug wil naar de goede oude tijd van voor de corona-ellende. Zo slecht ging het toch niet? Utopieën met altijd mooi weer, onbespoten landbouw, basisloon en geen vliegtuigen heb ik nu ruimschoots voldoende gelezen. Gek genoeg getuigen ze van een gebrek aan voorstellingsvermogen. Moeilijker dan een idee over Luilekkerland in de verte, is het je in te denken hoe de wereld er over pakweg een half jaar voorstaat.

Burgemeester Bruls van Nijmegen zei donderdag in de krant dat hij het liefst terug wil naar de goede oude tijd van voor de corona-ellende.Beeld Jiri Büller

De realiteit van de komende maanden staat op de economiepagina’s. De Europese Commissie verwacht een ongenadige recessie, de eerste ontslaggolven staan ernaast, bij Uber, Airbnb en in de luchtvaart. Maar zolang er geen ontslagbrief in de mailbox zit, is ook dat moeilijk voorstelbaar. Vooralsnog verkeert ook de Tweede Kamer nog in de roes van gratis bier. Nederland heeft diepe zakken, maar niemand die mij vertelt welke gevolgen dat op termijn heeft. Heel het land is zes weken dicht geweest, op overheidskosten. Als geld nog iets te betekenen heeft, kan daar op zeker moment alleen maar een gigantisch bezuinigingsprogramma op volgen. Daarover is het tot vandaag in de politiek net zo stil als op het Binnenhof tijdens de lockdown.

In een ophefmakend vonnis gaf het Duitse Grondwettelijk Hof deze week de Europese Centrale Bank een draai om de oren.Beeld AP

Toch zou er iets moeten dagen, bijvoorbeeld na het ophefmakende vonnis van het Duitse Grondwettelijk Hof van deze week. Dat heeft de Europese Centrale Bank een draai om de oren gegeven vanwege het woeste opkoopprogramma van de vorige ECB-baas Draghi, die op grote schaal begrotingstekorten en schulden financierde. Duitsers houden om historische redenen niet van schulden en denken bij gratis geld onmiddellijk aan gierende inflatie. Van meet af aan was er grote weerstand tegen het ‘whatever it takes’ van Draghi, dat nu trouwens zijn echo heeft in het ‘no limits’ van opvolger Lagarde. Het bezwaar van de rechter is dat het opkoopprogamma van Draghi afbreuk doet aan de soevereiniteit van de lidstaten. Het Europese Hof, dat Draghi zijn zegen gaf, heeft in de ogen van de Duitse opperrechter de politieke gevolgen van het programma ‘volstrekt genegeerd’.

Lees dat vonnis. Er staat dat de centrale bank zich zonder mandaat in de economische politiek van de eurolanden heeft gemengd. Met voorbeelden. Het massief opkopen van schulden heeft ingrijpende consequenties, voor pensioenen, voor spaarders die hun geld zien verdampen, voor huizenprijzen zodat jongeren geen huis kunnen kopen, voor scherp oplopende huren. Met dat geld zijn bedrijven overeind gehouden die geen bestaansrecht hebben. Je hoeft niet zo heel erg tussen de regels te lezen om hier de tegenstelling tussen noord en zuid in te zien.

Solidariteit met het Zuiden is dezer dagen op ieders lip. Solidair of niet, bij een monetair programma met zulke ingrijpende politieke gevolgen hoort ook een politiek oordeel, zegt de Duitse rechter. Hij heeft de ECB gelast om binnen drie maanden te komen met een overtuigende verklaring van de noodzaak van het opkoopprogramma, zodat de Duitse regering en de Bondsdag hierover kunnen debatteren.

Behalve in Duitsland heeft het Grondwettelijk Hof vooral hoon geoogst. Economen vonden het een vonnis dat getuigde van een gebrek aan economische kennis, aangezien elke monetaire ingreep gevolgen heeft voor de begroting en dus voor de politiek. Mijn antwoord zou daarop zijn dat dit argument onderstreept hoe weinig belangstelling voor democratie economen doorgaans aan de dag leggen. Europarlementariër Guy Verhofstadt was zoals altijd in alle staten, en sneerde dat nu elke nationale rechter in Brussel langs kan komen om namens zijn lidstaat Europese besluiten af te wijzen. Dat verwijt kaatsten de Duitse rechters terug. Zij erkennen dat dit een bijzondere situatie is. Maar als de centrale bank rare sprongen maakt, en regeringen zwijgen omwille van de onafhankelijkheid van de bank, wie zegt er dan wat van als het Grondwettelijk Hof het niet doet?

Klaas Knot, baas van De Nederlandsche Bank en lid van het bestuur van de ECB, kan zijn gelijk halen of in elk geval verzuchten dat hij heeft gewaarschuwd.Beeld Reuters

DNB-baas Klaas Knot is ook lid van het bestuur van de ECB. Hij had vorig jaar precies hierover een harde aanvaring met Draghi, en zei over het laatste opkoopprogramma dat het ‘in geen verhouding’ stond tot de economische omstandigheden; dat was letterlijk hetzelfde als de ‘proportionaliteit’ die de Duitse rechter nu een vereiste vond. Knot kan zijn gelijk halen of in elk geval verzuchten dat hij hiervoor heeft gewaarschuwd.

Een andere vraag is of de noodkreet van de Duitse rechters ergens toe zal leiden. Daar ziet het nog niet naar uit. Bankiers van de ECB schamperen off the record dat ze onafhankelijk zijn en dus niet hoeven te reageren. Misschien dat ze iets op de site zetten van de analyses die ze heus hebben van de economische impact van hun ingrepen. Wellicht dat mevrouw Lagarde een praatje komt houden in de Bondsdag, die vervolgens wel zal inbinden.

Maar hoe je het wendt of keert, het is niet populistisch rechts, het zijn rechters die nu hebben gezegd dat de ECB zijn boekje ver te buiten gaat. En niet de minste rechters. Hun boodschap was dat het tot stand komen van een permanente transferunie van Noord- naar Zuid-Europa, niet iets is dat kruip-door-sluip-door mag gebeuren. Misschien dat regeringen er het liefst over zwijgen, maar de weg die nu wordt bewandeld, is ‘de weg van de permanente erosie van de zelfbeschikking van de lidstaten’. Gratis geld bestaat niet. Open kaart spelen, en laat de lidstaten het maar aan de kiezers vragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden