Opinie

Duitse behoudzucht opent deur voor politieke verdeeldheid

De Duitse kiezer vloog tijdens Super Sonntag alle kanten op. Hoewel Merkel na de deelstaatverkiezingen vermoedelijk wel overeind zal blijven, ligt een binnenlandse politieke verdeeldheid op de loer.

Rechtse activisten demonstreren een dag voor Super Sonntag in Berlijn tegen Angela Merkel en haar vluchtelingenbeleid. Beeld afp

'Was für ein Wahlsinn!' Met deze variant op 'waanzin' duidde het Duitse boulevardblad Bild de uitslag van de verkiezingen zondag in drie deelstaten. In het land van Mercedes werden de Grünen de grootste, in het land van de voormalige CDU-wijnkoningin won de SPD die elders werd gehalveerd. En in de voormalig Oost-Duitse deelstaat Sachsen-Anhalt bleef de CDU de rechtse protestpartij Alternative für Deutschland (AfD) maar net voor. Kortom: de Duitse kiezer vloog alle kanten op.

Berlijn moet bijkomen van de grote winst van de AfD overal, het verlies van de CDU overal, en de bijna halvering van de SPD in twee deelstaten. Voor het eerst is de vertrouwde stabiliteit van een grote coalitie weg. Interessanter dan de verwachte winst van de AfD is het gedrag van de kiezer die nog op een bestaande partij stemde. Die stemde namelijk niet zozeer op een partij, als wel op de minister-president die nù de macht heeft: SPD-er Malu Dreyer, CDU-er Reiner Haseloff en de Grüne Winfried Kretschmann.

Onwerkelijke verdeeldheid

Vroeger kwam het ook voor dat de kiezers graag op geliefde personen stemden. Landelijk zijn Adenauer, Brandt, Schmidt en Merkel te noemen, en regionaal Johannes Rau en Kurt Biedenkopf. In die tijden was de partijtrouw nog zeer groot. Als men eigenlijk liever op de geliefde persoon van de andere partij stemde, bleven velen thuis om niet in gewetensnood te komen.

Die partijtrouw is sterk verminderd. Velen die voorheen op de CDU of SPD stemden, stemden nu op de AfD. Interessanter: in Baden-Würtemberg stemden velen op de 67-jarige Kretschmann. Hierdoor zijn de Grünen hier voor het eerst in een deelstaat de grootste partij, terwijl deze partij in de andere twee deelstaten nauwelijks de kiesdrempel van 5% haalde.

Waar duiden deze onwerkelijke verdeeldheid en nog onwerkelijker voorkeuren op? Dat veel Duitsers boos zijn op de situatie in het land, en vooral op het vluchtelingenbeleid, was al duidelijk sinds de anti-islambeweging Pegida elke week in Dresden demonstreert voor behoud van het Avondland. Sinds zo vele (aspirant-)asielzoekerscentra in vlammen opgaan, en sinds de nog maar drie jaar jonge AfD haar focus heeft verlegd van een strijd tegen de euro naar de strijd tegen de immigratie.

Vermoeide boksers

Zondag werd bewezen wat menig opiniepeiling al suggereerde: de doorsnee-Duitser die als 'kernkiezer' geldt omdat die graag stemt zoals de vorige keer en wel op een van de twee 'volkspartijen' is in paniek aan het raken. Met de stem op de eigen minister-president, welke partij die ook vertegenwoordigt, zegt deze kiezer eigenlijk: 'Zorg er bij alle veranderingen die we meemaken alstublieft voor dat we vanaf nu houden wat we hebben!' Dit is nog geen roep om 'een sterke man', maar het nationale gemoed lijkt wel die richting uit te schuiven.

De uitslag is een klap voor de 'Groko', de grote coalitie van SPD en CDU in Berlijn. De reden dat bondskanselier Merkel deze 'Super Sonntag' misschien wel zal overleven, ligt niet in haar asielbeleid - daar stemde de een voor, en de ander tegen - maar in haar persoon. Zij geldt nog altijd als 'de enige vent in het kabinet', een anker voor het steeds nerveuzer wordende gemoed der Duitsers.

Wat haar partij moet vrezen is dat, mocht zij verdwijnen, de CDU haar achterna zal gaan. Het gevolg is nu al dat de regeringscoalitie in Berlijn als vermoeide boksers in de touwen hangt. Dat Duitsland sinds het EU-akkoord met Turkije in Europa vrijwel geïsoleerd staat, is al erg. Dat het nu het intern-programmatisch ook niet meer waar het 't moet zoeken is op termijn net zo erg.

Henri Beunders is hoogleraar ontwikkelingen in de publieke opinie, en oud-correspondent in Berlijn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.