Column Martin Sommer

Drie jaar later mogen we nog altijd heel blij zijn met de Turkijedeal

Het is nu bijna drie jaar geleden dat de Turkijedeal werd gesloten. Tijd dus voor een tussenstand. Wat mooi uitkomt, is dat staatssecretaris Mark Harbers (Justitie) in februari naar het Griekse eiland Lesbos is gereisd. Hij berichtte de Kamer deze week over zijn verrassende bevindingen. Verrassend omdat ze nogal afwijken van het gebruikelijke idee dat ‘wij’ de migranten op de eilanden laten verkommeren, waarbij onder de noemer ‘we gaan ze halen’ zelfs busacties op touw zijn gezet.

Dat verkommeren klopt wel, maar niet door ‘ons’. Uitgangspunt van de Turkijedeal was dat Griekenland alle bootmigranten zou terugsturen naar Turkije. Zo zou de logica van de mensensmokkelaars worden doorbroken. Dat heeft wonderwel gewerkt. Het aantal overvaarders is vergeleken met 2015 nog altijd klein. Gezien de politieke crisis van toen mag dat een groot succes heten.

Maar Griekenland stuurt vrijwel niemand meer terug, vorig jaar niet meer dan acht mensen. De smokkelaars zien hun kans schoon. Migranten pakken weer de rubberboot en wagen de gok, in de veronderstelling dat er een gerede kans is om in Duitsland, België of Nederland uit te komen. Die kans is er inderdaad. De kampen zitten wel vol, maar het zijn niet drie jaar lang dezelfde mensen, zoals wij denken. Er is een gestage doorstroming.

Beslissend is het etiket ‘kwetsbaarheid’. Wie bij de EU-asielorganisatie EASO of de Griekse medische dienst een kwetsbaarheidsbriefje krijgt, mag naar het vasteland. Die briefjes worden kwistig uitgedeeld. De plaatsen van de vertrekkers worden snel opgevuld door nieuwe migranten. Mensensmokkelaars in de kampen bellen daarover meteen naar Turkije. Ook de grens in Noord-Griekenland is niet dicht, zoals het verhaal wil. Het aantal asielzoekers in Nederland stijgt bijvoorbeeld weer (vorig jaar een respectabele 20 duizend). Zij komen allemaal over land en aangezien de route over Italië is teruggevallen, moet het merendeel over de Balkanroute komen.

Tot zover de staatssecretaris tegen de Kamer, aangevuld met wat mij zo ter ore kwam. De Grieken klagen steen en been dat de andere EU-lidstaten geen asielzoekers willen overnemen. De staatssecretaris is niet onder de indruk. Hij zei me dat de EU 1,5 miljard in de verbetering van de procedure heeft gestoken.Griekenland moet zich aan zijn afspraken houden. Mensen registreren, terugsturen en als ze asiel krijgen, integreren in de samenleving. Ter vergelijking: Nederland krijgt meer asielaanvragen dan Griekenland. Harbers was voorheen VVD-woordvoerder Financiën. Dit doet hem denken aan de eurocrisis, toen de Grieken aanhoudend bezuinigingen en hervormingen beloofden en weinig uitvoerden.

Drie jaar na de Turkijedeal is een Europees asielbeleid een fata morgana. Het is zuid tegen noord en oost tegen west. Alles staat of valt met een fatsoenlijke registratie van migranten. Daarvoor ijvert Nederland al jaren. Terwijl ik dit stuk schrijf, vergadert Harbers daarover met zijn collega’s in Brussel. Van hem mag ik alvast noteren dat het ook ditmaal niks wordt. Dat zit zo. Er is nu een registratiesysteem dat Eurodac heet. Wie asiel aanvraagt, moet zijn vingerafdrukken laten nemen. Die worden opgeslagen, zodat andere lidstaten kunnen zien waar iemand zich voor het eerst heeft gemeld. De vingerafdrukken mogen maximaal anderhalf jaar worden bewaard. Daarna worden ze vernietigd.

Aanvulling en verbetering

Strikt genomen worden de gegevens van asielzoekers nu al tien jaar bewaard. In de praktijk vragen heel veel illegalen geen asiel aan in het land waar ze de EU binnenkomen. Als ze worden geregistreerd maar geen asiel aanvragen, mogen hun vingerafdrukken maximaal achttien maanden worden bewaard. Na die periode is ‘verdwenen’ waar ze de EU zijn binnengekomen, en kunnen ze veel moeilijker naar dat land worden teruggestuurd zoals zou moeten volgens de Dublin-regel. Zo vraagt bijna driekwart van de vluchtelingen die in Griekenland aankomen daar geen asiel aan. Nederland spant zich in voor het tien jaar bewaren van alle vingerafdrukken in het Eurodac-systeem.

In de praktijk betekent dat nieuwe ronde, nieuwe kansen. Een asielzoeker komt aan in Italië, laat zich registreren, gaat anderhalf jaar tomaten plukken en reist dan door naar Duitsland of Nederland om opnieuw voor het eerst asiel aan te vragen. Zo wordt het Dublin-systeem ondergraven, waarin het land van eerste aankomst de asielaanvraag moet afhandelen.

Nederland wil de Eurodac-gegevens veel langer bewaren. De zuidelijke landen hebben daar geen belang bij, want ze zijn bang dat zij met asielzoekers blijven opgescheept. Spanje wuift nu de meeste migranten door. Italië hetzelfde. Ook het Europarlement wil geen verlenging van die anderhalf jaar, in verband met privacybezwaren. Zo werkt de asielpraktijk nog altijd als beggar your neighbour. De zuidelijke landen hebben met succes het idee geplugd dat zij slachtoffer zijn. Maar de overgrote meerderheid van de asielzoekers trekt naar Zweden, Duitsland vooral, de Benelux en in mindere mate Frankrijk.

Zelfs pleitbezorgers van arbeidsmigratie uit Afrika zouden voor fatsoenlijke registratie moeten zijn. Nu zitten we met de perverse brokken. Dat zijn de zogeheten veiligelanders, Marokkaanse en Algerijnse jongens die zijn meegelift op de grote asielstroom van 2015 of daarna. Ze zitten in het azc, zorgen voor enorme overlast in Kampen, Dronten of Weert. Ze genieten gratis behuizing, gaan proletarisch winkelen bij de slijter in het dorp, wie doet ze wat. Ze bellen hun soortgenoten dat het hier goed toeven is en als ze een paar dagen in de bak zitten – so what. Teruggestuurd worden ze niet, want Marokko wil ze niet hebben, en als ze het echt te bont maken en weg moeten, vragen ze asiel aan in Duitsland, want dat is hun recht.

Een failliet systeem, somberde een ambtenaar. Deze week stelde de Franse president Macron in de krant een ‘mini-Schengen’ voor: landen die zich wél aan hun afspraken houden, die de gezamenlijke buitengrens controleren, met een waterdichte registratie en een eerlijke verdeling van asielzoekers. Goed idee. Ik herinner me dat het vorige kabinet precies dat opperde toen de asielcrisis in 2015 op haar hoogtepunt was. We zijn dus geen steek opgestoken. Des te beter dat er nog altijd een Turkijedeal is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.