Opinie

Dreiging referendum houdt bestuurders scherp

Ontwikkel een referendum-cultuur die bestuurders bij de les houdt en burgers helpt bij besluitvorming.

Jan Roos van het actiecomité GeenPeil na afloop van een persbijeenkomst. Beeld anp

Het door GeenPeil afgedwongen raadgevende referendum over al dan niet nauwere banden met Oekraïne, dat nu in het voorjaar van 2016 mag plaatsvinden, speelt de critici van een referendum ogenschijnlijk in de kaart. Is het niet onzinnig om in een vloek en een zucht een simplistisch burgeroordeel - ja of nee - te forceren over een netelig buitenlanddossier waarover de gemiddelde burger zelden of nooit nadenkt?

Zulke ingewikkelde beslissingen moet je niet aan gewone burgers overlaten, meent buitenlanddeskundige Rob de Wijk, maar aan het fijnzinnige verkeer tussen besluitvormingsexperts en politieke tactici. 'Een referendum peilt wat de mensen denken als ze niet denken', stelt David Van Reybrouck, die de besluitvorming liever aan assemblees van steekproefs-gewijs ingelote burgers zou overlaten.

Het referendum strijdt aldus op twee fronten: tegen democratisch-elitisten, die het volk sowieso op afstand van belangrijke beslissingen willen houden, en tegen democratische vernieuwers, die burgers wel vertrouwen maar niet met referenda.

Toch is het zaak het referendum niet te snel af te schrijven. De critici kijken vaak naar referenda in Amerikaanse staten als Californië, waar financieel wanbeheer en zwalkend beleid verband zouden houden met een bandeloze referendumcultuur. De Californische kiezers worden veelal pas in het stemhokje geconfronteerd met reeksen propositions, waarover ze opeens een mening moeten hebben. In de Californische stemmingendemocratie gaan referenda samen met allerhande vormen van razendsnel opiniepeilen en stemmingmeten.

Publieke opinievorming

Maar referenda kunnen ook heel anders georganiseerd en ingebed worden. Kijk naar de referendumpraktijk die in Zwitserland heel geleidelijk tot stand is gekomen en bijna unaniem wordt gesteund door de Zwitsers zelf. Elk nationaal referendum wordt in Zwitserland voorafgegaan door een intensief proces van publieke opinievorming. Onder meer via een centrale website krijgen de Zwitsers overzichtelijk mee welke partijen voor en tegen de propositie zijn en welke feiten en argumenten ze daarbij gebruiken. Aan het eind van het proces meet zo'n referendum heel aardig wat mensen denken als ze wél aan het denken zijn gezet. Nog steeds door elites en deskundigen die een centrale rol behouden in de Zwitserse referendumpraktijk.

In Zwitserland vormt het referendum een productieve aanvulling op een representatieve democratie, die nog meer dan de Nederlandse is gericht op consensusvorming tussen elites. Omdat ze het zwaard van Damocles van de volksstemming altijd boven hun hoofd weten, worden Zwitserse elites geprest hun werk zo aan te pakken en hun compromissen zo vorm te geven dat ze een afstraffing per referendum voorkomen.

Bij constitutionele kwesties - waaronder verdragen - weten bestuurders op voorhand dat ze een referendum erover moeten doorstaan. Daarbuiten kunnen burgers wetgeving per volksstemming aanvechten of zelf nieuwe wetgeving initiëren. Onder druk van een volksinitiatief kan de regering een aangepast tegenvoorstel indienen, dat er soms toe leidt dat het volksinitiatief zich, tevredengesteld, terugtrekt en de volksstemming niet doorgaat. Het beste referendum is het referendum dat niet gehouden hoeft te worden, wordt dan wel gezegd.

Jan Roos haalt handtekeningen op voor GeenPeil op het Plein in Den Haag. Beeld anp

Noodrem

De preventieve werking van referenda is sterker naarmate ze al langer invloed uitoefenen op het politiek-bestuurlijke denken in een land. Nederland heeft nauwelijks een traditie van referenda, waardoor de preventieve werking vooralsnog gering is en revanchistische gevoelens de overhand kunnen krijgen: 'eindelijk een kans na zo veel jaren keihard nee te zeggen!' De initiatiefnemers van het komend referendum wekken inderdaad de indruk dat het Oekraïnedossier vooral een stok is om vorige generaties bestuurders alsnog mee te slaan. Het is niet de mooiste illustratie van wat een referendum zou kunnen zijn, maar misschien is dat de prijs die moet worden betaald voor het achterstallig onderhoud op een cruciaal onderdeel van het democratische voertuig: de noodrem.

Het raadgevend referendum is dan nog een tamelijk bescheiden remmetje. Het is adviserend en niet bindend, wat mogelijk verandert als de nieuwe wet correctief referendum wordt aangenomen. Maar ook dan blijft het referendum correctief en blijft het initiatief bij de bestuurlijke elite. De dreiging van een mogelijk referendum doet de bestuurder op zijn tenen lopen, maar daar is weinig mis mee.

Basislessen

Het Oekraïnereferendum kan het best worden gezien als een vroege maar zeker niet ultieme stap in een collectief leerproces. Uit de langjarige Zwitserse praktijk kunnen enkele basislessen alvast worden opgepikt. Een eerste algemene les is dat men tijd moet uittrekken voor het ontwikkelen van een volwassen referendumcultuur, die bestuurders scherp houdt en burgers een praktisch aanknopingspunt geeft naar de besluitvorming.

Een tweede les, voor burgers, is: kijk goed wanneer je de bevolking tegen aanzienlijke kosten optrommelt voor een volksstemming. Van te snel en te vaak aan de noodrem hangen, krijgt iedereen al snel genoeg.

Een derde les, voor bestuurders, is: jammer niet over mogelijke referenda, maar benut ze om alles en iedereen in de ontwikkeling van wetten en verdragen op scherp te zetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.