Opinie Nonconformisme

Drang naar conformisme is funest in een samenleving die meer en meer gekenmerkt wordt door diversiteit

De neiging etnische en religieuze minderheden in een keurslijf te dwingen, gaat niet werken, betoogt Walter Palm.
 

Koning Willem-Alexander tijdens de 10e landelijke Naturalisatiedag in 2016. Beeld ANP

Bij de recente presentatie van twee verkenningen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) moest ik denken aan mijn geboorte-eiland Curaçao. Want superdiversiteit is de rode draad in deze twee verkenningen. De WRR signaleerde dat in 2017 in Nederland migranten uit 223 landen wonen. Voor je het weet hebben we er na de buitenlandse financiering van moskeeën en buitenlandse politici die in Nederland campagne komen voeren, om een paar issues te noemen, weer een probleem bij.

Maar een superdiverse samenleving hoeft op zich geen probleem te zijn. Op Curaçao, dat met zijn meer dan vijftig nationaliteiten superdivers is, had ik jaren geleden toch een gelukkige jeugd. Ik denk dat het geheim van Curaçao is dat er ruimte is voor non-conformisme. De Curaçaose schrijver Boeli van Leeuwen, auteur van de bestseller Geniale anarchie, is een goed voorbeeld van non-conformisme. Zijn boeken schreef hij op het strand van een plaatselijk hotel en als hij honger kreeg dan griste hij een kippenpoot van het bord van een toerist. Na dit een paar keer gedaan te hebben, sprak de hoteleigenaar de auteur niet aan op zijn gedrag, maar schatte in wanneer hij honger kreeg en liet dan zelf wat eten bezorgen.

Waar de schoen in Nederland wringt, is dat voor etnische en religieuze minderheden nog amper ruimte is voor non-conformisme in de zin van jezelf kunnen zijn zonder gevaar van maatschappelijke uitsluiting, zoals zo beeldend beschreven in De geverfde vogel van Jerzy Kosinski. In deze roman laat de hoofdfiguur Lekh op een dag een door hem geverfde vogel los op het moment dat een vogelzwerm overvliegt. De zwerm aarzelt even, maar besluit daarna de geverfde vogel te verstoten. Die vogel wordt eerst aangevallen, daarna verdrongen naar de achterhoede en vervolgens valt de afwijkende vogel te pletter.

Sinds de opkomst van Fortuyn in 2001 waait er voor minderheden een gure wind. De dominante reflex in Nederland is gericht op conformisme: ‘Normaal. Doen.’ (de verkiezingsleuze van de VVD in 2017).

Deze drang naar conformisme is funest in een samenleving die meer en meer gekenmerkt wordt door diversiteit. Maar etnische en religieuze minderheden in een verstikkend keurslijf dwingen, dat gaat niet werken. De samenleving kan dan elk moment uit haar voegen barsten met als gevolg een onsamenhangende plastic soep. Inclusief leiderschap is het nieuwe toverwoord. Maar de olifant in de kamer − omgaan met toenemende religieuze en etnische diversiteit − wordt niet genoemd.

Gezien de WRR-verkenningen en mijn Curaçaose ervaring, bepleit ik meer ruimte voor non-conformisme. Binnen de grenzen van de wet hoeven minderheden niet hetzelfde te denken en te doen als de dominante samenleving en moeten ze meer zichzelf kunnen zijn. Geen geniale anarchie zoals Boeli van Leeuwen voorstelt, maar wel minder verstikkend conformisme en meer ademruimte voor minderheden.

In het magistrale De angst voor de vrijheid analyseerde Erich Fromm de psychologische drijfveren van het nationaalsocialisme. Hij kwam tot de conclusie dat de angst voor vrijheid, voor het anders zijn, de wortel is voor deze kleinburgerlijke beweging die uitgaat van een dwingend conformisme. De drang tot conformisme die zich tegenwoordig manifesteert is dus voedingsbodem van populisme en van nationalisme.

Walter Palm is integratiedeskundige.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.