Door morele brillenglazen wordt machtspolitiek verkeerd ingeschat

Ethische debatten lopen in ons land volgens een vast patroon. En draaien vervolgens uit op een fiasco.

Vluchtelingen krijgen dekens op de Sloveens-Kroatische grens. Beeld afp

De vluchtelingencrisis lijkt de opmaat tot een nieuw ethisch debat in onze binnen- en buitenlandse politiek. Als zodanig vergelijkbaar met de heisa rond de dekolonisatie van Nederlands-Indië, de oorlog in Vietnam, de opstelling van de kruisraketten, de apartheid, en uiteraard Srebrenica. Bij dit soort nationale commoties wordt het eigen vermogen om daden te stellen meestal schromelijk overschat, terwijl de internationale werkelijkheid uit het blikveld verdwijnt. De cyclus van deze ethische buitenlandse politiek doorloopt doorgaans vijf stadia.

1. Nationaal belang

Allereerst wordt het nationaal belang gepresenteerd in morele en volkenrechtelijke termen die weinig tegenspraak dulden: ereschuld, neutraliteit, vrede, zelfbeschikking, solidariteit, humanitaire plicht. De plechtig beloofde 'gerechtigheid' voor de nabestaanden van de neergeschoten MH17 is ook zo'n term. Die dient hoofdzakelijk om diplomatieke onmacht, en de mogelijke medeverantwoordelijkheid van Nederlandse luchtvaartautoriteiten voor het onveilige luchtruim boven Oost-Oekraïne, te verhullen.

GroenLinks-leider Jesse Klaver loopt weg na een confrontatie met Geert Wilders van de PVV. Beeld anp

2. Morele positiegevechten

De discussie ontaardt vervolgens al snel in morele positiegevechten. Zakelijke argumenten verdwijnen naar de achtergrond of worden verketterd. Je bent 'beschaafd dan wel racist', constateert Ariejan Korteweg terecht in zijn kenschets van het vluchtelingendebat (+). Die keuze is natuurlijk niet moeilijk. Kamerleden, burgemeesters, onderwijzers, predikanten, hoogleraren, opiniemakers en buurtbewoners haasten zich naar het beschaafde kamp. Afgezien van Geert Wilders en diens aanhang lijken praktisch alle Nederlanders solidair met de vluchtelingen. Net zoals ze dat vroeger waren met de Joden, de Papoea's, de Vietnamese boeren, en de zwarte bevolking van Zuid-Afrika.

Door de morele brilleglazen wordt de internationale machtspolitiek doorgaans verkeerd ingeschat. Om Nieuw-Guinea te behouden hoopten we op Amerikaanse steun, en later in Bosnië hoopten we op (lucht)steun van Frankrijk en andere bondgenoten. In beide gevallen bleef die steun achterwege toen de nood aan de man kwam. Nu hebben we de hoop op de EU gesteld, maar die is zelf niet bij machte om de Europese buitengrens af te grendelen.

3. 'Hoogste plicht'

Vervolgens blijkt dat de 'hoogste plicht' tot neutraliteit geen Duitse inval kon voorkomen; dat de geleidelijke verheffing van de 'mindere Javanen' uitmondde in een bloedige strijd tegen hun onafhankelijkheid; dat de beoogde zelfbeschikking voor de Papoea's resulteerde in hun deportatie naar Indonesische strafkampen; en dat de 'veilige haven' Srebrenica het vertrekpunt werd voor de grootste massamoord uit de naoorlogse Europese geschiedenis.

4. Rustiger

Nadat het noodlot heeft toegeslagen wordt het altijd wat rustiger in Den Haag. Dan volgt namelijk de fase van onderzoekscommissies en parlementaire enquêtes. De Tweede Kamer staat even buiten spel. Ondertussen hoeven ministers geen verantwoording af te leggen, dus het onderzoek mag wel even duren. Oud-premier Wim Kok kon bij Andere Tijden zijn tranen niet bedwingen toen Srebrenica ter sprake kwam, maar hij was pas na de verschijning van het NIOD-rapport in april 2002 afgetreden.

In augustus 2015 bracht de Zwitsers-Nederlandse historicus Remy Limpach aan het licht dat Nederlandse soldaten in 1947 'structurele' oorlogsmisdaden hebben begaan op Java en Sumatra. Een officieel Nederlands onderzoek naar deze episode heeft nog steeds niet plaatsgevonden.

Over de lotgevallen van de zwarte Zuid-Afrikaanse bevolking hoor je ook niet veel meer sinds het einde van de apartheid. Toch zijn daar volgens een studie van de Harvard Medical School meer dan 300.000 burgers onnodig aan aids gestorven, omdat ANC-president Thabo Mbeki het niet nodig vond deze ziekte met medische middelen te bestrijden. De Anti-Apartheidsbeweging Nederland heeft daar nooit iets van gezegd, want die had zichzelf in oktober 1994 opgeheven met een groot feest in Paradiso.

5. Uitkeringen aan nabestaanden

De laatste fase van de ethische cyclus duurt het langst, want die gaat over uitkeringen aan de nabestaanden. Over geld dus. De gemeente Amsterdam bijvoorbeeld, is pas in mei 2015, dus 70 jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog, overgegaan tot schadeloosstelling aan Joodse stadsgenoten (of hun nazaten) die na de oorlog achterstallige erfpacht moesten betalen over de tijd dat ze in een concentratiekamp hadden gezeten.

De Haagse rechtbank gelastte in november 2011 alsnog een schadevergoeding voor de weduwen van het uitgemoorde Javaanse dorpje Rawagede, hoewel de Nederlandse staat aanvoerde dat de zaak verjaard was. De 'Moeders van Srebrenica' voeren soortgelijke processen. Maar die moeten eigenlijk niet zeuren, want nabestaanden krijgen pas na een halve eeuw een uitkering van het Hollandse gidsland. De vluchtelingen zijn gewaarschuwd.

Alfred Pijpers was docent politieke wetenschap aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.