Opinie

Donorwet onthult de gebreken van een representatieve democratie

Pia Dijkstra (D66) en Minister Bruno Bruins voor Medische Zorg (VVD) tijdens het debat in de Eerste Kamer over de donorwet. Beeld anp
Pia Dijkstra (D66) en Minister Bruno Bruins voor Medische Zorg (VVD) tijdens het debat in de Eerste Kamer over de donorwet.Beeld anp

Nederland is een representatieve democratie. Het 'representatieve' is mede gelegen in de voorzienbaarheid van de uitkomst van het democratisch proces. Wie op de PVV stemt, kan incalculeren dat de uitbreiding van Israëlische nederzettingen in Palestijns gebied van harte wordt ondersteund; wie op de SP stemt, weet dat deze partij voor verhoging van uitkeringen zal stemmen; en de SGP-stemmer weet dat de mannenbroeders zich uit alle macht zullen verzetten tegen uitbreiding van de regeling voor een vrijwillig levenseinde.

Deze voorzienbaarheid is lang niet bij alle onderwerpen gewaarborgd, maar lijkt met name bij essentiële politieke keuzes van groot belang. De donorwet, die vorige week met een nipte meerderheid in de Eerste Kamer werd aangenomen, kan bij uitstek worden gerekend tot deze categorie. Maar juist bij dit onderwerp ontbrak het volledig aan zekerheid over de uitkomst van de stemming, juist omdat deze was benoemd tot vrije kwestie.

De vraag is hoe dit zich verhoudt tot het idee dat parlementariërs worden geacht het gehele Nederlandse volk te vertegenwoordigen. Van vertegenwoordiging was bij de stemming over de donorwet immers in mindere mate sprake, nu parlementariërs van enkele partijen volstrekt vrij werden gelaten hun eigen geweten te volgen, los van de wensen van het electoraat. Het volk heeft bij het maken van een keuze in het stemhokje slechts in beperkte mate invloed kunnen uitoefenen op de uitkomst van de kwestie. In een representatieve democratie vormen vrije kwesties over belangrijke onderwerpen daarmee een reëel probleem.

In een dergelijk geval zijn twee oplossingen voorhanden. In de eerste plaats kan gedacht worden aan een referendum, waarbij het volk direct invloed kan uitoefenen op besluitvorming over bepaalde onderwerpen. Er zijn echter inherente bezwaren verbonden aan het organiseren van een referendum over complexe onderwerpen als de donorwet. Complexe, politiek gevoelige onderwerpen kunnen vaak niet adequaat in een ja-nee-vraag gevangen worden. Op een praktischer niveau moet geconstateerd worden dat de regering het raadgevend referendum wil afschaffen, waardoor er in de nabije toekomst waarschijnlijk geen referenda georganiseerd kunnen worden.

In de tweede plaats zou representatieve besluitvorming in vrije kwesties gewaarborgd zijn, als de Tweede en Eerste Kamer een afspiegeling vormen van de Nederlandse samenleving. Dat is echter niet het geval. Het parlement bestaat vooral uit witte, hoogopgeleide mannen uit de Randstad. Het zijn de individuele gewetensbezwaren van een beperkte, niet-representatieve groep Nederlanders die de uitkomst van de stemming over de donorwet bepaalden.

Dit probleem zal zich in de toekomst bij andere vrije kwesties blijven voordoen. De stemming over de donorwet ging daarmee niet alleen over een fundamenteel medisch-ethisch vraagstuk, maar raakte ook aan een minstens net zo belangrijk onderwerp: de noodzaak van een representatief parlement.

Max Vetzo, Utrecht

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden