Interview Politicoloog Dominique Moïsi

Dominique Moïsi schreef een boek over de geopolitiek aan de hand van series. ‘Game of Thrones roept de situatie in het Midden-Oosten op’

Dominique Moïsi: ‘De werkelijkheid werd vreemder dan de fictie. Een karakter als Trump zou worden afgewezen als totaal onrealistisch.’ Beeld Katja Poelwijk

Sinds 9/11 is de geopolitiek de wereld van de tv-series binnen-gedrongen, stelt de Franse politicoloog Dominique Moïsi. Ze brengen een sombere boodschap over het leven in het Westen.

Volgens de Franse econoom Daniel Cohen droeg Dallas, de beroemde televisieserie uit de jaren tachtig, bij aan de daling van het geboortecijfer in ontwikkelingslanden. Kijkers in de Derde Wereld vergaapten zich aan de levensstijl, de auto’s en de huizen van de familie Ewing. In de serie leek een boodschap verborgen te zitten: als jullie willen leven zoals wij, moeten jullie ervoor zorgen dat jullie minder kinderen krijgen!

De televisieserie was destijds de vitrine van het westerse kapitalisme, van een wereld van luxe, individualisme en seksuele bevrediging. In Duitsland had de West-Duitse krimi Derrick een soortgelijk effect op kijkers aan de andere kant van de Muur. Oost-Duitsers keken niet naar het moordverhaaltje, maar naar de luxueuze levensstijl van de bourgeoisie in München.

Er is veel veranderd sinds Dallas en Derrick, schrijft de Franse politicoloog Dominique Moïsi in De triomf van de angst, de geopolitiek van series. Televisieseries zijn populairder en beter gemaakt dan ooit, maar ze brengen een heel andere boodschap over het leven in de westerse wereld, een boodschap van geweld, verraad, onveiligheid en onzekerheid, kortom van angst. ‘Sinds 11 september is de geopolitiek de wereld van de televisieseries binnengedrongen. Tegenwoordig gaan series over het verlies aan controle en zelfvertrouwen’, zegt Moïsi, in de lobby van een Haags hotel.

Moïsi was vorige week in Nederland waar hij de prestigieuze Spinozalens kreeg, een tweejaarlijkse prijs voor een eminente denker op het gebied van de ethiek. Het werk van Moïsi staat in het teken van de hoop. Hij is de zoon van Jules Moïsi, ‘nummer 159721 in Auschwitz’, over wie hij gezegd heeft: ‘Hij overleefde angst en vernedering om mij te leren hoop te koesteren.’

Dominique Moïsi: ‘De elite is diep verantwoordelijk voor de opkomst van het populisme. Donald Trump is het directe product van de financiële crisis van 2008.’ Beeld Katja Poelwijk

Moïsi werd een gerespecteerd denker op het gebied van internationale betrekkingen, iemand die een zeker realisme probeerde te combineren met het propageren van liberale waarden. Hij maakte zich altijd sterk voor internationale samenwerking, Europese eenwording, de democratie en vrede in het Midden-Oosten. In 2009 publiceerde hij een van zijn bekendste boeken, De geopolitiek van emoties. Geopolitiek wordt vaak gezien als het kille en berekenende machtsspel van staten, betoogde hij, maar emoties spelen een grote rol. De hoop van Azië, de angst in het Westen, het gevoel van vernedering in de Arabische wereld. De triomf van de angst is een vervolg op dit boek, met een opvallend perspectief. Hij legt de geopolitiek uit aan de hand van vijf series: Game of Thrones, Downton Abbey, Homeland, House of Cards en het Noorse Occupied.

Waarom wilde u een boek over geopolitiek schrijven aan de hand van tv-series?

‘Ik wilde een vervolg schrijven op De geopolitiek van emoties, maar dat lukte me niet. Ik viel een beetje in herhaling. Toen zeiden mijn kinderen: pa, hoe kun je nou een boek over angst schrijven zonder dat je Game of Thrones hebt gezien? Toen ben ik Game of Thrones gaan kijken. In het begin vond ik het niks, maar ik raakte er toch verslaafd aan. Game of Thrones staat voor het ultieme cynisme, de absolute chaos, maar roept ook de situatie in het Midden-Oosten op. Als je de executie en het in stukken zagen van het lichaam van Jamal Khashoggi door de Saoedi’s ziet, dat bevestigt mijn visie dat Game of Thrones niet over de Middeleeuwen gaat, maar over het Midden-Oosten van nu.’

U suggereert dat Islamitische Staat is beïnvloed door Game of Thrones.

‘Dat kan ik natuurlijk niet bewijzen. Maar toen ik naar de aankondiging van hun executies keek, kreeg ik het gevoel dat ze Game of Thrones hadden gezien. Het proces was hetzelfde. Aan het einde van de executie van een persoon die in het oranje gekleed was, als een gevangene van Guantánamo Bay, presenteerden ze het volgende slachtoffer, gekleed in het zwart. Dat leek heel erg op de manier waarop een aflevering van Game of Thrones eindigde. Zie je die man? In de volgende aflevering zal hij sterven.’

In uw boek wekt u de indruk dat u toch liever naar Downton Abbey keek.

Game of Thrones is heel goed gemaakt, maar die fantasy-wereld past niet zo goed bij mijn generatie. Downton Abbey was mijn favoriet. Die bekeek ik voor mijn plezier, niet uit plichtsbetrachting. Nadat je Game of Thrones hebt gezien, heb je zin in een kopje thee, bij het knapperend haardvuur, op een comfortabele Chesterfieldsofa.’

Downton Abbey is heel anders dan de andere series die u beschrijft. Nostalgisch, niet gewelddadig en donker.

‘De serie is de beschrijving van een proces. De Franse denker De Tocqueville beschreef de overgang van het ancien régime naar het Frankrijk van na de Revolutie. Zo laat Downton Abbey zien hoe de aristocratische orde geleidelijk overgaat in de democratische orde.’

Gelooft u dat een cynische serie als House of Cards het populisme in de Verenigde Staten heeft aangemoedigd?

‘Als je naar House of Cards kijkt, zeg je: dit is onmogelijk! Hoe kan iemand die mensen vermoordt president van de Verenigde Staten worden? En dan komt Donald Trump, die tegen zijn kiezers zegt: als ik een machinegeweer zou pakken en op Fifth Avenue zou schieten, zouden jullie op me stemmen. Ik moet zeggen: ik ben gestopt met kijken toen Trump tot president nog werd gekozen. De werkelijkheid werd vreemder dan de fictie. Niemand zou het aangedurfd hebben een karakter als Trump te verzinnen. Hij zou worden afgewezen als totaal onrealistisch.

‘Frank Underwood is een combinatie van Machiavelli en Kissinger. Met zijn vrouw Claire vormt hij een donkere versie van de Clintons. Ik geloof ook dat de scenaristen erop gokten dat Hillary Clinton de eerste vrouwelijke president van de VS zou worden, zoals Claire Underwood in de serie.’

U bent een beetje ambivalent over het cynisme van House of Cards. Enerzijds zegt u: dat kan het populisme aanmoedigen. Anderzijds: het is nog altijd beter dan Russische en Chinese series waarin het eigen land wordt verheerlijkt.

‘Op korte termijn kunnen series als House of Cards het cynisme van burgers over de politiek vergroten. Maar in Rusland en China zie je series die het eigen land verheerlijken, vaak op basis van glorieuze gebeurtenissen uit het verleden. Op langere termijn maken zulke series het regime waarschijnlijk kwetsbaar, omdat mensen het enorme verschil zien tussen de werkelijkheid van het heden en een zelfverheerlijking die gebaseerd is op het verleden.’

Is het juist goed om het eigen land te bekritiseren?

‘Ja, zelfkritiek kan leiden tot de noodzakelijke correcties.’

Toch presenteert u in uw boek een idee voor een eigen serie, Balance of Power, waarin een beeldschone Chinese kolonel en een Amerikaanse militair de wereld redden. Gelooft u dat we genoeg donkere series hebben gezien, en dat het tijd wordt voor iets positievers?

‘Ik denk het wel, ik hoop het vurig. Ik wilde de lezer een alternatief suggereren, een positieve geopolitieke serie in de geest van West Wing, een Amerikaanse serie die de tegenpool is van House of Cards. In West Wing is de progressieve president Bartlet een held. De heldin in Balance of Power, kolonel Lu, heb ik in China ontmoet. Ze is gebaseerd op meerdere personen, maar toch vooral op een hoogleraar internationale betrekkingen die in werkelijkheid waarschijnlijk een spion is. Ook haar tegenspeler, majoor Adams, is gebaseerd op mensen die ik ontmoet heb. Balance of Power is een boodschap aan de wereld. We moeten de opwarming van de aarde bestrijden om de planeet te redden, dat is het echte doel dat we nu hebben. De belangrijkste machten ter wereld moeten samenwerken om dat te bewerkstelligen. Dat gebeurt in mijn serie. In werkelijkheid gebeurt uiteraard het tegenovergestelde. Onder Trump wordt de rivaliteit alleen maar sterker.’

Denkt u dat de serie ooit gemaakt zal worden?

‘Haha, ik heb nog geen aanbod van Netflix ontvangen.’

De televisieserie is het dominante culturele medium van onze tijd, zegt Moïsi, te vergelijken met het dagbladfeuilleton in de 19de eeuw. De beste regisseurs, acteurs en scenaristen werken aan series. Een recente James Bondfilm als Spectre valt tegen als je de series gewend bent. Series weerspiegelen onze angsten en obsessies, aldus Moïsi, zoals de donkere schilderijen van Egon Schiele, Edvard Munch en Georg Grosz de catastrofe van de Eerste Wereldoorlog leken aan te kondigen. Het is een pessimistische stelling voor een man die in zijn boek De geopolitiek van emoties in 2009 de toekomst nog nadrukkelijk openhield.

‘We moeten de opwarming van de aarde bestrijden om de planeet te redden, dat is het echte doel dat we nu hebben.’ Beeld Katja Poelwijk

Aan het einde van De geopolitiek van emoties schetste u twee scenario’s voor 2025. Eentje gebaseerd op hoop, de andere op angst. Waar staan we nu?

‘De slechtste wereld van 2025 is heel dicht bij gekomen. Het einde van het multilateralisme, een extreemrechtse populistische president gekozen in de Verenigde Staten. Alles is daar. Beangstigend.’

De hoop van liberale democraten was gevestigd op president Macron. Maar wat kunnen we nog van hem verwachten, nu hij er helemaal alleen voor lijkt te staan?

‘Toen hij kandidaat was, stonden alle sterren goed voor hem. Vandaag zien we eerder het tegenovergestelde. Alles zit tegen. Merkel is heel zwak, Italië is de kant van Viktor Orbán opgegaan, Trump kan niet tot rationaliteit gecharmeerd worden. Macron is een ongelooflijk intelligente, moedige en charismatische man, maar hij heeft ook zijn gebreken. Zijn grootste gebrek is waarschijnlijk zijn leeftijd. Op je 40ste heb je niet de geestelijke rijpheid die je op je 60ste of 70ste wel hebt.’

Is het niet ironisch dat hij nu wordt geconfronteerd met het verzet van de gilets jaunes, de ‘gele hesjes’, die buiten alle bestaande partijen en vakbonden zijn opgekomen, net als Macron zelf?

‘Macron en de gele hesjes komen voort uit zelfde proces, de instorting van partijen en vakbonden. Ik ben er voorzichtig over, het is onduidelijk hoe de beweging zich zal ontwikkelen. Maar ik vind dat we de wanhoop en woede van zulke bewegingen serieus moeten nemen. Als ik vandaag De geopolitiek van emoties zou schrijven, zou ik aan de emoties hoop, angst en vernedering een vierde toevoegen, de boosheid of woede die nu de basis van het populisme vormen. De mensen die nu de straat op gaan zijn de verliezers van de globalisering. De gele hesjes zijn het sterkst in de gebieden waar het Front National en het radicaal-linkse La France Insoumise bij de presidentsverkiezingen de hoogste scores haalden. De periferie. We moeten een antwoord op hun woede vinden.

‘Maar ik geloof niet alle gele hesjes zulke zuivere burgers zijn. Sommigen worden gemanipuleerd door extreemrechts. Er hebben zich een paar heel lelijke homofobe en racistische incidenten voorgedaan. Er was een gemeenteraadslid van een kleine stad die klem kwam te zitten in een blokkade, met zijn vriend. Iemand zei: dat is een flikker, en ze vernielden zijn auto. In een ander geval werden zwarte mensen aangehouden, waarbij gezegd werd: ga terug naar je eigen land. Terwijl het Franse burgers met een zwarte huidskleur waren.

‘Het is een absolute anti-1968-beweging. In 1968 staken mensen auto’s in brand, in 2018 protesteren ze tegen het feit dat ze hun auto niet meer kunnen gebruiken omdat de brandstof te duur is geworden.’

Maar is de liberale democratie niet ook zelf verantwoordelijk voor deze problemen?

‘De elite is diep verantwoordelijk. Donald Trump is het directe product van de financiële crisis van 2008. Ik vind het heel symbolisch dat de gele hesjes Parijs willen blokkeren op het moment dat Carlos Ghosn, de topman van Renault-Nissan, in de gevangenis zit. Het is de hubris van het kapitalisme dat het contact met de werkelijkheid is kwijt geraakt. Iemand die zegt: ik ben misschien vergeten om 40 miljoen euro aan inkomsten aan de belasting op te geven, maar wat is het probleem?’

De triomf van de angst is geen vrolijk boek. Winter is coming is de eerste zin, de winter is in aantocht, de beroemde slogan uit Game of Thrones. ‘Het is winter, een ander woord voor geweld, voor zowel morele als fysieke duisternis’, schrijft Moïsi. Toch lijkt hij een bijna fysieke weerzin tegen pessimisme te koesteren. Daarom laat hij zijn analyse van vijf donkere series volgen door zijn eigen opzet voor een optimistische serie waarin een Chinese kolonel en een Amerikaanse majoor de wereld redden. Hoop moet er altijd blijven.

U hebt uw leven lang liberale waarden verdedigd. Nu bent u 72, en worden ze overal bedreigd. Hoe kijkt u daarnaar?

‘Ik word verscheurd tussen twee gevoelens. In mijn leven heb ik een heleboel gevechten gevoerd, en ik dacht dat ik ze aan het winnen was. Maar misschien heb ik ze verloren. De Europese eenheid na de val van het communisme. Vrede tussen Israël en de Palestijnen, met het Oslo-proces. Het idee dat de democratie de toekomst van de mensheid was. Op sommige dagen vraag ik me af: heb ik al die gevechten voor niets gevoerd?

‘Tegelijkertijd ben ik er nog altijd diep van overtuigd dat het waard is om voor de liberale democratie te vechten. Dat rivalen en tegenstanders structurele zwakten hebben die groter zijn dan de onze. Dat er nog altijd hoop is, als we veerkracht laten zien. In mijn speech bij de aanvaarding van de Spinozalens, heb ik gezegd: we hebben de luciditeit nodig van Spinoza, de helderheid van Descartes, en de moed van Jan Patocka (Tsjechisch filosoof en een van de oprichters van de dissidente beweging Charta ’77, red.). Dat zijn mijn drie woorden: luciditeit, helderheid en moed. Met die drie woorden kunnen we de aanval op de liberale democratie misschien weerstaan.’

CV Dominique Moïsi

Dominique Moïsi werd in 1946 geboren in Straatsburg. Hij studeerde politicologie aan Sciences-Po in Parijs en Harvard, en werd assistent van de befaamde liberale socioloog Raymond Aron. Moïsi doceerde aan tal van universiteiten, waaronder de Hebreeuwse universiteit van Jeruzalem, Sciences-Po en King’s College in Londen. Hij schreef columns en opiniestukken voor internationale kranten, waaronder de New York Times en de Financial Times.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.