Column

Domhouders en twijfelzaaiers zijn tegenwoordig overal

Houd jij ze dom, houd ik ze arm, zei de kapitalist tegen de pastoor vroeger, toen de kapitalist nog in de prenten van Albert Hahn een hoge hoed met een dikke pens combineerde en toen het elke zondag nog druk was in de kerkbankjes.

Op 4 december drong een man met een automatisch geweer een pizzeria in Washington binnen na nepnieuws.Beeld epa

Tegenwoordig staat de kapitalist gewoon naast de vrijgemaakte arbeider in de file bij Roelofarendsveen en is ook het dom houden gedemocratiseerd. Dat is link, want je kunt ze dezer dagen dus overal tegenkomen, de domhouders en de twijfelzaaiers. We kenden Henk 'ja natuurlijk liegt het Centraal Planbureau over ouderen' Krol al. Tegenwoordig wordt hij ondersteund door Sjuul 'Dat is echt een typische reactie van de mainstreammedia, dat je zegt: maar hoe zit het met de betaalbaarheid?' Paradijs. Die zijn beiden van 50Plus, waarmee beslist niet gezegd is dat het fenomeen elders niet zou voorkomen, maar wel dat de voorbeelden zich bij 50Plus zonder veel inspanning laten verzamelen.

Waar de twijfelzaaiers terrein winnen, ontstaat ruimte voor nieuwe complotten. Op televisie kwam al een bonte parade van vaccinatietwijfelaars, systeemverlaters en andere wantrouwigen langs soms slachtoffer van de domhouders, soms aanstichters van vergevorderd complotdenken.

'Nepnieuws!' zegt de hoogopgeleide, weldenkende, Volkskrant-lezende overbuurvrouw dan met opgetrokken neusje. Maar vertel haar vervolgens dat 's werelds centrale bankiers een hecht genootschap vormen dat bij tijd en wijle actief aanstuurt op politiek opportune crises of oorlogen en zie hoe de neus ontspant, de twijfel naar binnen sluipt en de ogen in de vraagstand gaan staan.

Nepnieuws dreef een Amerikaanse schutter afgelopen zondag naar een pizzeria in Washington die het epicentrum is van een geheim kinderhandel- en pedofielennetwerk rond Hillary Clinton, althans dat had hij gelezen op Facebook. Hij loste een aantal schoten en blies zo het debat over nepnieuws nieuw leven in. #Pizzagate was tot en met zondag schouderophalend af te doen als hilarische internethysterie. Zondagavond was het gepromoveerd tot onderwerp van dat-krijg-je-er-nou-vanverslaggeving.

In the Guardian schreef een columnist: 'Degenen die dit nepverhaal retweeten en delen geloven niet écht in Pizzagate, net zo min als ze geloven dat Hillary Clinton echt een FBI-agent heeft laten vermoorden of dat drie miljoen Amerikanen echt een 'illegale' stem hebben uitgebracht op Clinton. Weet je wat ze geloven? Dat Hillary Clinton en liberalen in het algemeen de vijand zijn. En dat ze in oorlog verwikkeld zijn. In die oorlog zoeken ze naar wapens; internet verschaft ze die wapens.'

Complotten verspreiden als wapen, als manier om uiting te geven aan haat en wantrouwen - het zou kunnen.

Volgens terrorismeonderzoeker Jelle van Buuren heeft het complotdenken een andere, belangrijke functie. Het fungeert, schreef hij vorig jaar in De Groene Amsterdammer 'als substituutideologie, een nieuw groot verhaal dat in staat is verschillende complexe gebeurtenissen te verklaren, vriend en vijand te definiëren en daarmee ook hoop en perspectief te bieden'. Als tegenhanger van 'zielloos technocratisch politiek management'. Zo bezien hebben de complottisten een waarschuwende functie: als jullie ('de elites' in complottistentaal) ons niet meer kunnen bezielen, gaan we onze eigen bezieling verzinnen.

Toch kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat het complotdenken makkelijker gaat als er een draadje los zit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden