Column René Cuperus

Doet het nog iets met ons dat de helft van de kerken de deuren sluit?

Een van de schandalige affaires van deze zomer was de verdrijving van de Joodse gemeente uit Deventer. De nieuwe eigenaar, een horecaondernemer, zegde die gemeente de huur op om in haar Grote Synagoge een foodhall te beginnen. Dit laatste is op het nippertje voorkomen, maar de Joodse gemeente is wel haar synagoge kwijt, en inmiddels uitgeweken naar Raalte.

Deventer – stad van Etty Hillesum – moet zich schamen voor deze uitkomst. De koek- en boekenstad heeft dit als een pilatus laten gebeuren. Het heeft een door de Holocaust zwaar gedecimeerde Joodse gemeenschap in de kou laten staan, en is nalatig omgesprongen met een bijzonder historisch gebouw, waarvan het een wonder is dat het de nazibezetting wist te overleven. Cultuurbarbaren aan de IJssel.

Die houding belooft wat voor al het andere religieus erfgoed dat de komende jaren ‘op de markt’ zal komen. Twee kerkgebouwen per week, wordt gezegd. Minder zwaar historisch beladen dan een synagoge, maar toch. Het gaat hier om duizenden kerkgebouwen, kloosters en kapellen.

De komende decennia zullen we, meer nog dan nu, getuige zijn van de bouwkundige gevolgen van het seculariseringsproces. Er zal letterlijk sprake zijn van ‘ontkerkelijking’. Van de sloop van het christendom. Kerkgebouwen zullen massaal tegen de grond gaan of worden verbouwd tot nieuwe bestemmingen. De kerkelijke sloopkogel zal vertrouwd raken in het straatbeeld.

Oorzaak: de generatie van trouwe kerkgangers is bezig uit te sterven. Dat is de generatie die het slecht gelukt is traditioneel geloof en kerkbezoek door te geven aan de babyboomgeneratie, die op haar beurt haar kinderen heeft opgevoed in post-religiositeit en post-christendom. Zo gingen vijftig jaar geleden elk weekend nog 2,7 miljoen katholieken ter kerke. Dat aantal is volgens onderzoeksbureau Kaski nu gezakt tot 214duizend. In 2030 zijn dat er nog maar 60duizend. ‘Randkerkelijken’ bezoeken de kerk alleen nog bij rites de passage zoals huwelijk en begrafenis. Of met Kerst. Dat is te weinig om dure, onderhoudsgevoelige monumentale kerkgebouwen mee overeind te houden. En dus gaan die verdwijnen.

De komende jaren zal naar schatting van experts ongeveer de helft van de in totaal 4.200 kerkgebouwen de deuren sluiten. Er blijft een beperkt aantal katholieke parochiekerken over (300 van de 1.500). Een soortgelijk lot treft de ‘boventallige’ kerken van Protestantse Kerk Nederland.

Doet dat nog iets met ons, post-christenen die we zijn geworden? Laten we er nog een traan om wanneer een kerk wordt gesloopt of tot hotel wordt verbouwd? Hebben we daar gevoelens bij van spirituele heimwee of sacrale nostalgie? Dat wordt dan goed verborgen gehouden, want ik merk daar weinig van.

Integendeel. Het meest recente bericht dat ik over de grootscheepse sluiting van kerkgebouwen aantrof, stond in De Financiële Telegraaf. Dat ging over de ‘lucratieve markt voor religieus vastgoed’. Hoe schrijnend wil je het hebben? Projectontwikkelaars staan in de rij om kerken om te bouwen tot boekhandel, cultureel centrum, hotel of appartementencomplex. Of om op de plek van gesloopte kerkgebouwen woningen te realiseren. Veel kerkbesturen, de laatste der Mohikanen, staat het water aan de lippen. Men kan het onderhoud van de dure Rijksmonumenten niet meer ophoesten. Het aantal gemeenteleden is te sterk gekrompen.

Er zijn heel geslaagde en stijlvolle voorbeelden van herbestemming van kerken: de beroemde kerk-boekhandels van Selexyz en Waanders in Maastricht en Zwolle. En wat te denken van Paradiso, dat in 1968 als ‘kosmisch centrum’ zijn intrek nam in een oud kerkgebouw? Maar de commerciële druk om particuliere woningbouw of bedrijvigheid toe te laten in kerken neemt toe. Uw bubbelbad op het altaar? Uw bedrijfsreclame op de torenspits? Hoe voorkomen we de komende jaren ontheiligende wansmaak bij de bouwkundige sloop van half-christelijk Nederland?

Het valt te hopen dat de post-christelijke generatie bij het aanstaande proces van sloop en herbestemming van kerken respect zal weten op te brengen voor de emotionele en spirituele betekenis van kerkgebouwen voor gelovigen. Dus niet zoals in Deventer. Waar een foodhall-project een Joodse gemeente uit haar synagoge wist te verjagen. Een commerciële pogrom in 2018.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.