Opinie cultuurpessimisme

Doemdenkers houden geen rekening met de veerkracht van Europa

Nu het vooruitgangsdenken onverkoopbaar is geworden, lijkt in de westerse cultuur alleen nog het cultuurpessimisme over te blijven. Maar de ondergang is zeker niet onvermijdelijk, betoogt Ronald Havenaar.

Bosbranden in Portugal, juni 2017. Beeld EPA

Onze tijdgeest wordt beheerst door doemdenken. Klachten over verval, afbraak en ontwrichting zijn in zwang. De apocalyps ligt in het verschiet. Ook op de opiniepagina’s van de Volkskrant klinkt dit geluid met enige regelmaat door. Laatste voorbeelden: op 24 december waarschuwde historicus Willem Melching dat de opstand van de ‘gele hesjes’ tegen Macron vergelijkbaar is met de revolte tegen het communistische DDR-regime in 1989. Opnieuw kondigt zich het einde van een bewind aan. Nog geen week later voorspelde Ko Colijn, oud-directeur van Clingendael, in maar liefst zes varianten (onder meer een beurscrisis en een dreigende Amerikaans-Chinese confrontatie) grootschalige misère voor het jaar 2019.

Doemdenkers hebben twee gezichten, het ene aantrekkelijk, het andere afstotend. Ze zijn aan de ene kant realisten met een fijne neus voor urgente gevaren en misstanden, zoals de ontbinding van de democratie, het succes van het populisme, de crisis van de euro, de opmars van China, de opwarming van de aarde, de moeizame integratie van immigranten. Over dat soort onderwerpen laten doemdenkers vaak zinnige waarschuwingen horen.

Stevig fundament

Maar deze cultuurpessimisten overdrijven graag, ze tonen vaak een passie voor de ondergang. Wat eigentijdse doemdenkers onvoldoende onderkennen is dat ons fundament nog steeds stevig is. De opkomst bij verkiezingen voor de nationale parlementen ligt in Europa gemiddeld tussen de 70 en 80 procent, een blijk van vertrouwen in het democratische bestel dat elk straatoproer, in welke kleur het zich ook hult, in betekenis zwaar overtreft.

De banken- en eurocrisis van 2008 leidde tot een recessie die binnen tien jaar dankzij nationale en internationale maatregelen bedwongen is, al zijn de problemen (Colijn noemt terecht Italië) nog allerminst uit de wereld. Maar de eurozone is beter dan voorheen gepantserd tegen financieel-economische tegenslagen zoals een zware koersval op de beurzen.

De Europese Unie houdt stand en moddert door. Brexit heeft niet geleid tot een leegloop, maar de onderlinge banden versterkt, getuige de eensgezindheid in de onderhandelingen met Londen.

Na de uitslag van het Brexit-referendum en de verkiezing van Trump in 2016, werd voor het jaar daarop een populistisch succes voorspeld in Nederland (de PVV zou de grootste partij worden), Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk. De verkiezingsuitslagen vielen voor deze partijen tegen en bewezen dat de populistische opmars geen fatum is. Je kunt er iets tegen doen door de klachten van ontevreden burgers over bijvoorbeeld immigratie serieus te nemen. Wat sinds een aantal jaren ook gebeurt.

China heeft de ambitie zijn economische macht om te zetten in politieke invloed. Maar het dictatoriale regime in Peking kampt met immense interne problemen (corruptie, milieu, demografie, een opstandige islamistische minderheid in Xinjiang), die een stimulans zijn voor behoedzaamheid in de buitenlandse politiek. Ook de ‘handelsoorlog’ met Amerika hoeft niet tot een confrontatie te leiden. Een compromis in de handelsbetrekkingen blijft mogelijk.

De opwarming van de aarde is een niet te ontkennen feit, maar is de paniek van doemdenkers niet overdreven? Hoe groot de temperatuurstijging zal zijn en in welk tempo die zich zal voltrekken zijn nog altijd open vragen. Zowel de oorzaken van de klimaatcrisis (CO2-uitstoot) als de gevolgen (overstromingen), kunnen door menselijk ingrijpen worden beperkt. De geesten worden steeds rijper om de nodige maatregelen te treffen die de schadelijke gevolgen van de opwarming beperken.

Dubbel gezicht van de westerse cultuur

Essentieel voor de populariteit van het moderne cultuurpessimisme is dat het zijn grote concurrent, het vooruitgangsdenken, vrijwel kwijt is. Sinds de Amerikaanse en Franse Revolutie waren vooruitgangsgeloof en doemdenken een onafscheidelijk paar, het dubbele gezicht van de westerse cultuur. Kritiek, de rationele kern van de Verlichtingsfilosofie, is de bron van nieuwe kennis die de wereld vooruitbrengt, maar is ook een stimulans om te klagen over wat er verloren en verkeerd gaat.

Maar inmiddels is het progressieve denken een vrijwel onverkoopbaar artikel geworden. Het doemdenken heeft bijna de status van alleenheerser gekregen. Het politieke vooruitgangsgeloof is in de socialistische variant stukgelopen op de repressieve dictatuur van het communisme, respectievelijk op de gestagneerde verzorgingsstaat van de sociaaldemocratie. In de neoliberale versie heeft het vooruitgangsdenken klappen gekregen door de onbedoelde gevolgen van de open grenzen: ongelijkheid, schuldenbergen, populisme. De klimaatcrisis doet de rest.

Wat overblijft is ‘een zeer pessimistische perspectief’, schreef Groen Links-politica (inmiddels burgemeester van Amsterdam) Femke Halsema in haar filosofische essay Macht en verbeelding (2018). Mismoedig stelde ze vast: ‘Links wordt cultuurpessimistisch… progressieve opvattingen … [zijn] in de verdrukking geraakt.’ De toekomst is niet meer wat ze is geweest. Het optimisme is uitgedoofd. De vooruitgang heeft de menselijke misère niet opgeheven, maar een andere gedaante gegeven.

De materiële omstandigheden zijn spectaculair verbeterd, maar ze gaan samen met bedreigende problemen. Het idee dat de politiek alle misstanden zou kunnen opheffen, is morsdood. We weten inmiddels dat elke oplossing nieuwe moeilijkheden oproept. Maar het goede nieuws is dat ook die weer bestreden kunnen worden. Wat mogelijk blijft, is de verandering die behalve voordelen ook nadelen brengt.

Misplaatst is het alarmisme dat heersende problemen, die onomkeerbaar zouden zijn, extrapoleert naar de toekomst. Doemdenkers zijn menigmaal verfrissende realisten, maar ze zijn als onheilsprofeten ook vaak vertolkers van de hulpeloosheid. Ze bezien de werkelijkheid langs de onwrikbare lijnen van de neergang en houden geen rekening met de ook in Europa nog lang niet verbruikte veerkracht om onwenselijke ontwikkelingen om te buigen. De vooruitgang lijkt onmogelijk, maar de ondergang is zeker niet onvermijdelijk.

Ronald Havenaar is historicus. Van hem verschijnt op 7 februari het boek ‘Naar de bliksem, maar nu nog niet. Over hedendaags doemdenken’ (uitgeverij Prometheus). 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden