Column René Cuperus

Dit zijn de drie doemscenario’s die Europa verzuren

Er zijn drie apocalypsen die op het Europese gemoed inbeuken. Drie doemscenario’s die, meer of minder onderhuids, ons humeur en vooruitgangsoptimisme op de proef stellen.

De eerste apocalyps is die van rechts-populisten en extreemrechtsen: dat is het doembeeld van de islamitische overname, de totale maatschappelijke ontwrichting door massamigratie. Titels van momenteel populaire boeken spreken hier boekdelen. Feindliche Übernahme heet het nieuwe boek van Thilo Sarrazin dat vorige week in Duitsland verscheen. Ondertitel: Hoe de islam de vooruitgang in de weg staat en de samenleving bedreigt.

In Frankrijk wemelt het van boeken in het genre van het déclinisme, het ondergangsdenken. Onfray, Zemmour, Finkielkraut: zij schreven allemaal boeken met variaties op De zelfmoord van Europa of De ondergang van het Avondland. Elk incident telt op tot dit doembeeld. Elke radicale moslim die ‘Allahoe Akbar’ roept, elke verwarde asielzoeker die met een mes zwaait.

De tweede apocalyps is juist de heftige reactie hierop. Die ziet in het islamofobe doemscenario het einde van de liberale democratie, de opmars van het fascisme, de terugkeer van totalitarisme en autoritarisme. Ook hier zijn de boektitels niet aan te slepen: The People versus Democracy, How Democracy Ends of The Death of Democracy. Het nationaal-populisme dat een economisch en cultureel protectionisme predikt, wordt hier beschouwd als een levensgevaarlijke bedreiging van de naoorlogse democratische rechtsstaat, de internationale orde en multiculturele samenleving.

De afgelopen week zagen we deze twee doemscenario’s bijna letterlijk tegenover elkaar staan. En wel in Chemnitz in het Duitse Saksen. Karl-Marx-Stadt in DDR-tijd. Daar, rondom een even grote als lelijke sculptuur van Karl Marx, vonden er telkens twee demonstraties plaats: de een gedreven door de apocalyps van de ondergang van Europa, de ander door de apocalyps van de terugkeer van het fascisme.

Aanleiding was een dodelijke steekpartij door Iraakse en Syrische vluchtelingen, waarbij een Cubaanse Duitser om het leven kwam. In Oost-Duitsland, dat een geval apart is, en waar mensen mentaal dichter bij Polen en Hongarije lijken te staan dan bij West-Duitsland, gaf die moord aanleiding tot een volksopstand van woede en ressentiment. Geschokte Wutbürger vermengden zich met extreme hooligans en neonazi’s, van wie sommigen in pogromsfeer buitenlanders aanvielen. Daartegenover stond de andere helft van Chemnitz te demonstreren. Tegen extreemrechts en fascisme. Hashtag: #HerzstattHetze.

Twee onverzoenlijke kampen. Zwart tegen wit, wit tegen zwart. Waar waren de mensen die zich én zorgen maakten over die moord door criminele asielzoekers én over de agressieve extreemrechtse exploitatie ervan? Die demonstratie was er niet. Dat is een teken van deze tijd. Het realistische midden lijkt te verdampen. Mensen die meer kanten van een vraagstuk willen belichten, worden overschreeuwd door zwart/wit-loopgraven. Dit geheel volgens de logica van de sociale media. Van Twitter vooral. Je bent voor of tegen. Friend or foe. Bubbel tegen bubbel.

Dat is de dood in de pot voor elk geïnformeerd politiek debat. Voor elke genuanceerde publieke meningsvorming. Apocalypsen voeden zich met overdrijving, angst en hysterie. Niet met kennis en argumenten. Daarmee komen we maatschappelijk niet vooruit. Want de wijsheid zit wel degelijk in het midden. Migratie heeft positieve én negatieve effecten. Biedt kansen én risico’s.

Een deel van de rechts-populistische kritiek op het neoliberale en kosmopolitische establishment snijdt wel degelijk hout. Tegelijkertijd zijn we terecht gealarmeerd door de overlap tussen rechts-populisme en xenofoob extreemrechts, en door de liefde in radicaal-rechtse kring voor autoritarisme en Poetinisme. Realisme gaat over alle zijden van de medaille. Het redelijk midden onthysteriseert.

Oh, ja, ik ben u nog een derde apocalyps schuldig. Dat is er één van een iets andere aard, en wel: het ecologisch doemscenario, dat anders dan de andere twee op natuurwetenschappelijke basis steunt. Het gaat hier om de apocalyps van de fatale opwarming van de aarde. We gaan ten onder, tenzij we er ‘als wereld’ collectief in slagen de opwarming van de aarde beneden de 2 graden Celsius te houden. Koste wat kost. Ook hier ontbreekt te vaak het realistische midden tussen klimaatontkenning en klimaathysterie.

René Cuperus is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.