Opinie

Dirk-Jan van Baar: 'Israël heeft ook een duistere Oost-Europese kant'

Shimon Peres, oud-president van Israël, had ook een duistere kant waar de Israëli's zelf zich meer van bewust zijn, schrijft Dirk-Jan van Baar.

Archieffoto van Shimon Peres uit 2011. Beeld epa

Bij de begrafenis van Shimon Peres was Amerika vertegenwoordigd door Bill Clinton, Barack Obama en John Kerry. Een ex-president, een president en een minister van Buitenlandse Zaken die zich allemaal aan het vredesproces in het Midden-Oosten hebben vertild. Symbolischer had het niet kunnen zijn. Het was de uitvaart van het optimistische verlichte Israël dat de 'extra mile for peace' had willen gaan en door links Amerika van harte is gesteund.

Maar Peres had ook een duistere kant waar de Israëli's zelf zich meer van bewust zijn. In de jaren vijftig stond hij aan de wieg van het atoomprogramma dat Israël een kernbom bezorgde. In de jaren zeventig liet zijn Arbeidspartij kolonisten begaan bij de bouw van nederzettingen in de in 1967 op de Arabieren veroverde gebieden. In 1996 sloeg hij in Libanon keihard terug na beschietingen van Hezbollah. Met die aanpak verschilde Peres weinig van de haviken die alle grote Israëlische leiders van het eerste uur waren en die de huidige premier Bibi Netanyahu nog steeds is.

Kwetsbaar

Dat laat zien dat het veel gemaakte onderscheid tussen het Israëlische vredeskamp en Likoed vals is. Geen enkele Israëlische regering kan de Westelijke Jordaanoever zomaar loslaten. Daarvoor zijn niet alleen ideologische, maar ook strategische redenen. Daarvan werd ik zelf nog eens doordrongen in juli 2014, toen onze vlucht naar Amsterdam pas na grote vertraging kon opstijgen vanwege rondvliegende projectielen uit Gaza. Daardoor kon alleen de baan in noordelijke richting worden gebruikt. De internationale luchthaven ligt slechts een paar kilometer van Palestijns gebied en je kunt geen kant uit als die onder schot ligt.

De raketmacht van Hezbollah zorgde in het verleden al voor grote ontwrichting en er komt een dag dat het nog erger wordt. Het maakte mij duidelijk hoe kwetsbaar Israël is ('een muizenval voor Joden', volgens de vader van Max Pam), terwijl dat vliegen boven oorlogsgebied ook niet echt fijn is. Dat bleek een week later met de MH17.

Barack Obama, Bill Clinton en John Kerry komen uit de Air Force One nadat zij de begrafenis van Shimon Peres hebben bezocht. Beeld afp

Waarmee we in Oost-Europa zijn, dat ook in Israël zeer aanwezig is. Kijk naar de biografie van Peres, die in 1923 werd geboren in een Pools dorp dat nu in Wit-Rusland ligt en in 1934 met zijn ouders naar Palestina kwam. Dat was nog voor de Holocaust, die plaatsvond in de 'bloedlanden' (Timothy Snyder) van Midden- en Oost-Europa. Hier komt het zionisme vandaan.

Theodor Herzl schreef zijn boek Der Judenstaat (1896) in reactie op alle pogroms (jodenvervolging) in Rusland. Het wereldbeeld van Likoed is gekleurd door het denken van Ze'ev Jabotinsky (in 1880 in Odessa geboren), die betoogde dat de Oost-Europese Joden in getto's woonden en zich in Palestina, waar de lokale bevolking hun komst niet zou accepteren, pas achter een ijzeren muur gesteund door een sterke eigen staat veilig konden voelen. Lang is de lijst van Israëlische leiders, van Golda Meir tot Ariel Sharon, die er net zo over dachten. Ook Netanyahu stamt uit die getraumatiseerde Oost-Europese traditie. Daar komt de komst van een miljoen Russische Joden na de val van de Sovjet-Unie nog bij.

Vacuüm

Het is dus niet zo gek dat zulke Joden niet op het 'naïeve' Amerika vertrouwen, en zeker niet op Barack Obama, die de atoomdeal met Iran - dat de 'zionistische entiteit' Israël wil vernietigen - als zijn voornaamste wapenfeit ziet en in Syrië een zelfgetrokken rode lijn liet overschrijden. Dat heeft een vacuüm geschapen waar Vladimir Poetin is ingedoken. Rusland heeft weer een voet tussen de deur in het Midden-Oosten, wat niet geruststellend is. Het enige vredesverdrag dat werkt, dat tussen Israël en Egypte, kwam pas tot stand nadat Anwar Sadat de Russen het land had uitgezet. En de Osloakkoorden in de jaren negentig, waaraan Peres zijn Nobelprijs dankte, waren alleen mogelijk omdat Moskou als machtsfactor was weggevallen. Maar nu is Rusland terug, mede op uitnodiging van Amerika.

In theorie biedt dat kansen. Poetin werpt zich graag als beschermer van bedreigde christenen op en met Netanyahu lijkt hij een persoonlijke chemie te hebben die met Obama ontbreekt. Rusland heeft een historische band met Jeruzalem en de heilige plaatsen (de Krimoorlog van 1853-1856 ging daar ook over) en in die context zou Moskou zich om de veiligheid van Israël kunnen bekommeren. Het is partij in de atoomdeal met Iran en het hele Oosten zou ervan opknappen als Rusland zich eerlijk met het eigen verleden onderhield. Waaronder het antisemitisme (wat ook voor Oekraïne geldt). Als 'christelijke macht' geldt Moskou tevens als beschermheer van de Armeniërs, die ook een genocide achter de rug hebben. Een Rusland van goede wil, met Poetin als 'Verlosser', zou in een grote coalitie tegen het kwaad in het Midden-Oosten heilzaam kunnen zijn.

Maar kijk eens hoe Poetin zich in werkelijkheid gedraagt. Vriend Assad zet chemische wapens in, Aleppo wordt door de Russen gebombardeerd en Moskou houdt zich in Syrië niet aan de met Kerry gemaakte afspraken. Er wordt zelfs gesproken van een oorlog met Amerika. Dan moet Israël op zijn eigen overlevingsinstinct vertrouwen. Dat is Oost-Europees van aard en wantrouwt het Westen, dat toekijkt en mooie toespraken houdt op begrafenissen en herdenkingsbijeenkomsten.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.