Opinie

Diffuse angstgevoelens drijven Duitsers naar extreem-rechts

Negeer de Endzeitstimmung van veel Duitsers en werk verder aan de toekomst. Goed bezig, Angela!

Met veel interesse las ik de column van René Cuperus ('De verkiezingsbeving in Duitsland', O&D, 21 maart) over zijn interpretatie van de recente politieke ontwikkelingen in Duitsland. Zijn stelling is: De extreem-rechtse partijen hebben een spectaculair succes in de verkiezingen geboekt en zijn nu op weg om het gehele politiek-maatschappelijke systeem in Duitsland te destabiliseren. Zelfs een vergelijking met de instorting van de Weimar Republiek gaat hij niet uit de weg.

Eenzelfde beeld, wellicht wat meer genuanceerd, wordt ook geschetst in de meest recente editie van Der Spiegel. Daar is de vraag, hoe de ontevreden delen van de bevolking weer in het politieke midden geïntegreerd kunnen worden.

Volgens mij begint elk antwoord op de vraag, wat er nou aan de hand is in Duitsland, met een nadere analyse van de groep mensen, die op de AfD hebben gestemd. Wie zijn dat nou en wat drijft hen? Ten eerste heb je overduidelijk een klein deel van de bevolking met inderdaad extreemrechts gedachtegoed. Maar dat is niet nieuw, diezelfde debielen hadden we ook al 25 jaar geleden, alleen toen waren dat nog aanhangers van NSU, NPD & Co. Ten tweede heb je een veel grotere groep notoir ontevredenen, die bang zijn voor de toekomst, die terugverlangen naar een 'heile Welt' en iedere globale ontwikkeling als existentiële bedreiging zien.

De eerstgenoemde groep is een bedreiging voor de democratie en moet daarom met alle middelen, die de democratie en het juridisch systeem bieden, bevochten worden. Dat was altijd al zo en is nu niet anders. Binnenkort zullen we horen of het Constitutioneel Hof in Karlsruhe de NPD gaat verbieden, hetgeen een stap in de goede richting zal zijn.

Met de tweede, veel grotere groep mensen ligt dat wat ingewikkelder. De vraag waar zij vandaan komen heeft namelijk te maken met het wereldbeeld van de gemiddelde Duitser. Wij Duitsers zijn met z'n allen veel meer gericht op Duitsland en veel minder op de buitenwereld. Daarbij komt dat veel Duitsers moeite hebben met verandering. Verandering als risico zien en minder als kans. En juist omdat het relativerende (wereld-open) perspectief ontbreekt, wordt een verandering al snel gezien als existentiële bedreiging. De menselijke maat ontbreekt dus in veel gevallen volledig.

Ik ben zelf opgegroeid in Oost-Duitsland en heb al op school het extreem-rechtse gedachtengoed van dichtbij gezien. Maar nog steeds zie ik bij ieder verblijf in Duitsland een breed gedragen ontevredenheid bij gewone mensen. Van de Hartz4-ontvanger via de bakker tot de manager.

Hoe kan zo'n ontevredenheid nou ontstaan? En dat in een tijd dat de Duitse industrie in het eerste kwartaal van 2016 groeit als kool, de economie ongekende groeicijfers vertoont, de werkloosheid op het laagste niveau in jaren zit en het consumentenvertrouwen en de consu-mentenbestedingen een steeds hoger niveau bereiken. Naar alle economische maatstaven gaat het verdomd goed met Duitsland.

Een deel van het antwoord zit in de groeiende kloof tussen arm en rijk, die sinds de hervormingen in 2005 alleen maar toeneemt. De positieve economische ontwikkelingen komen vooral ten goede aan het rijke deel van de bevolking, het midden heeft hier steeds minder baat bij, laat staan het onderste deel van de bevolking. Maar nog steeds geldt dat het overgrote deel van de bevolking niets te klagen, maar wel veel te vrezen heeft voor wat betreft de toekomst. Je zou immers zomaar werkloos kunnen raken en in de bijstand terecht kunnen komen. Je kinderen zouden door vluchtelingen betast kunnen worden en een meteoriet zou je hele stad kunnen vernietigen. Het relativerend perspectief ontbreekt en wat overblijft zijn diffuse angstgevoelens.

Wellicht is het juist fijn dat de AfD dat soort angsten een stem geeft. Dat deze typisch Duitse (en vaak ontzettend weinig genuanceerde) gevoelens, ook wel aangeduid als Endzeitstimmung, besproken kunnen worden en enige realiteitszin terugkeert in het gemiddelde burgerlijke gezin.

Ik moet wel eerlijk toegeven, dat ik dit nog niet snel zie gebeuren. Ik heb tenslotte zelf al oneindig veel gesprekken met mensen in Duitsland gevoerd en vastgesteld, dat het nagenoeg onmogelijk is om de gepercipieerde rampscenario's en diepe angsten met feiten te weerleggen. Want ja, er is natuurlijk een kans dat je je baan verliest of dat een vluchteling zich gaat misdragen.

Feitelijk weerleggen is dus niet de oplossing. Laten we het dan even proberen met gewoon luisteren of, als dat niet helpt, gewoon negeren en verder werken aan de toekomst van Duitsland. Dus: goed bezig, Angela!

Enrico Kretschmar is directeur van Gateway to Germany BV.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden