Opinie

Dieren werken graag voor de kost

Niet de natuurlijkheid van hun omgeving bepaalt het dierenwelzijn, maar de mogelijkheden die dieren krijgen om hun vaardigheden ten volle te ontplooien.

null Beeld Elmer van der Marel/Hollandse Ho
Beeld Elmer van der Marel/Hollandse Ho

'En nu ben ik even naar Artis, voor dat óók verboden wordt', verzucht Sylvia Witteman in haar column in de Volkskrant van 16 december. Die verzuchting slaat op de aankondiging van staatssecretaris Sharon Dijksma dat wilde dieren vanaf 15 september niet meer in circussen mogen optreden. Het viel inderdaad te verwachten dat nu ook het bestaansrecht van de dierentuin aangevochten zou worden (Opinie & Debat, 11 februari). En het spreekt vanzelf dat ook het dolfinarium niet buiten schot zou blijven (Ten eerste, 20 februari).

Dierenactivisten beroepen zich voor hun pleidooi om wilde dieren uit circussen te verbannen en dierentuinen en dolfinaria te sluiten op de dierenrechtentheorie van Tom Regan of op de dierenbevrijdingstheorie van Peter Singer. Dat beide dierethici afwijzend staan tegenover circus en dierentuin heeft alles te maken met het feit dat ze de wildernis allebei zien als de enige ware en authentieke omgeving waaraan het welzijn, de integriteit en de intrinsieke waarde van dieren moeten worden afgemeten.

Dat is anders in een derde benadering binnen de dierethiek: de 'capabilities'-benadering van Martha Nussbaum. Volgens deze benadering telt niet de mate van natuurlijkheid van de omgeving als graadmeter voor dierenwelzijn, maar gaat het om de mogelijkheden die een omgeving aan dieren biedt om hun vermogens en vaardigheden ten volle te kunnen ontplooien. Zo beschouwd kunnen dieren ook floreren in een minder natuurlijke omgeving, zoals een dierentuin, circus of dolfinarium, mits zij maar de juiste zorg krijgen.

Richt aandacht op arbeid

Volgens de bekende biologe en filosofe Donna Haraway moeten we onze aandacht op dit punt niet zozeer richten op de categorie van de rechten, maar veeleer op die van de arbeid. Zij illustreert het belang van arbeid of werk in de omgang met dieren door een opsomming van taken die honden zoal verrichten; ze zijn belast met vee hoeden, waken, vechten, speuren, laboratoriumonderzoek en zijn tegenwoordig ook betrokken bij allerlei therapeutische werkzaamheden, zoals het waarschuwen voor epileptische aanvallen, het ontdekken van kanker, het hulp bieden aan getraumatiseerde mensen, het bezoeken van bejaarden etcetera.

Haraway is zich er uiteraard van bewust dat veel dierethici en dieractivisten dit soort 'hondenbanen' moreel verwerpelijk achten, vaak omdat zij domesticatie als zondeval zien en vinden dat alleen wilde dieren (doelen in) zichzelf kunnen zijn. Maar training, werken met dieren, staat volgens Donna Haraway helemaal niet gelijk aan onderwerping of onderdrukking, maar vereist juist twee-richtingsverkeer. Training vraagt om samenspel waarbij trainer en trainee over en weer naar elkaar moeten luisteren, wil de act of oefening slagen.

Haraway beroept zich ook op het werk van de (in 2001 overleden) trainster, filosofe en dichteres Vicky Hearne, die zich met kracht tegen het dierenrechtendiscours verzette. Haar vrees was dat dierenrechtenorganisaties, door training als marteling te brandmerken, dieren de voldoening zouden kunnen ontnemen die zij aan werk beleven.

Naar dieren luisteren

'Geluk' wordt, zeker als het om dieren gaat, vaak opgevat als synoniem voor 'plezier' (in hedonistische zin) en als antoniem voor 'pijn' en lijden. Maar, stelt Hearne, bij geluk dat dieren aan training beleven gaat het om een gevoel van persoonlijke voldoening, zoals dat ook ervaren wordt door een goede houtsnijder, danser of dichter.

Ook Hearne legt alle nadruk op de wederkerigheid in werkrelaties tussen mensen en dieren. Trainers moeten leren naar dieren te luisteren, om aan hun behoeften en verlangens te beantwoorden. Of een bepaalde setting moreel toelaatbaar dan wel laakbaar is, is dan ook afhankelijk van de mogelijkheid van dieren om 'verzet' te plegen als zij voor hun individuele wensen geen gehoor vinden en in plaats daarvan tot 'dociliteit' gedwongen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden