OPINIE

Denk eerst eens even na voor je je mening geeft

Zoek bij het uiten van je mening de waarheid, niet een gewiekste overwinning in het debat.

José Ortega y Gasset Beeld Wikipedia

Zo nu en dan, maar vaker dan ons lief is, worden we verrast en opgeschrikt door mensen die hun meningen ongezouten en in onfatsoenlijke taal de ether in gooien. Slechts weinigen maken er zich tegenwoordig nog druk om. De vrijheid van meningsuiting is in Nederland zo goed als een absoluut recht. Het laatste incident betreft de uitlatingen van 'activist' Abulkasim Al-Jaberi, die leek te worden vervolgd vanwege een scheldpartij aan het adres van ons koningspaar. Moet dat nu kunnen of niet? Het Openbaar Ministerie besloot gisteren de zaak te seponeren, omdat de man zijn uitspraak heeft gedaan 'binnen de context van het publiek debat'.

Nu is de vrijheid van meningsuiting natuurlijk geen absoluut recht. Je mag niet alles zeggen wat je wilt. De Grondwet bepaalt dat iedereen zich ook bij het uiten van zijn mening aan de wet moet houden. En die wet bepaalt dat we niet mogen beledigen, discrimineren, aanzetten tot haat of oproepen tot geweld. En 'opzettelijke belediging van de Koning' is ook strafbaar (art. 111 WvS).

De zaak ligt dus eigenlijk heel eenvoudig, maar er is natuurlijk veel meer aan de hand. Terwijl allerlei wetten de vrijheid van onderwijs en godsdienst steeds meer beperken, worden wetten die de vrijheid van meningsuiting begrenzen steeds meer een dode letter. Dat komt ongetwijfeld doordat velen van mening zijn dat absolute vrijheid de kracht van een moderne, open samenleving demonstreert. 'Anything goes', aldus Paul Feyerabend, in de jaren zeventig hoogleraar aan Berkeley. Alles kan, alles mag, vrijheid, blijheid. Er zijn nog wel mensen die enige terughoudendheid bepleiten, bijvoorbeeld bij venijnige religiekritiek, maar die doen dat meestal om de verkeerde reden: uit angst voor represailles uit islamitische hoek.

Zwakte

Het punt lijkt mij dat wij moeten gaan inzien dat belediging en onfatsoen geen kracht maar een zwakte zijn. Onlangs is bij uitgeverij Lemniscaat een sprankelende nieuwe Nederlandse vertaling, door Diederik Boomsma, van het bekende boek De opstand van de massamens van de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset (1883-1955) verschenen. Dat is een belangrijk boek. Bij 'massamens' zijn wij geneigd te denken aan de onderklasse, aan proleten of kleinburgers, die chips etend voor SBS6 hangen en verder nauwelijks op enige interesse kunnen worden betrapt. Maar als Ortega het over de 'massamens' heeft, doelt hij vooral op de verplatting van de elite. Verplatting uit zich in een gebrek aan maat en beheersing. Behoeften moeten direct worden bevredigd. Intellectuele inspanning legt het af tegen eenvoudig vermaak. Rechten worden opgeëist zonder dat daar een besef van plichten en verantwoordelijkheid tegenover staat.

Toegepast op meningsuiting betekent dit dat iedereen zijn persoonlijk recht claimt om altijd en overal zijn mening te geven, over welk onderwerp dan ook, in welke bewoordingen dan ook. Traditioneel is die gang van zaken altijd als een uiting van verval beschouwd. Een democratie die verloopt tot een regering (in politiek en media) door de massa, erkent geen grenzen meer, geen taboes, geen zelfbeperking, geen innerlijk fatsoen, prijst het gedurfde, brutale en extreme en minacht het voorzichtige en het gulden midden, verwerpt de opdracht om eerst te weten waar je het over hebt voordat je je mening geeft.

Maar naast een morele kant heeft vrijheid van meningsuiting ook een intellectuele kant. Het recht op meningsuiting heeft de plicht tot meningsvorming verdrongen. Meningsvorming betekent dat je je eerst in een onderwerp verdiept, de voors en tegens tegen elkaar afweegt, dat je je bezint, dat je de waarheid zoekt en niet de gewiekste overwinning in een debat. Het vraagt dus om studie, en het opschorten van de mening en het oordeel die spontaan in je opkomen. En het vraagt bovendien, en vooral, om de bereidheid van tevoren rekening te houden met de mogelijkheid dat iemand met een tegenovergestelde mening wel eens goede argumenten zou kunnen hebben die jou dwingen je mening bij te stellen. Dat is geen gezichtsverlies maar kracht.

De vrijheid is ons ontnomen

Natuurlijk hebben we een lange weg te gaan om de geest van de onbegrensde vrijheid weer in de fles te krijgen. Het vraagt veel van opvoeders, van het onderwijs, van de verwarde media. Want we kunnen zelfs zeggen dat ons de vrijheid tot meningsvorming, in de zin van een zoektocht naar een juist standpunt, is ontnomen.

Een juist standpunt, een waar standpunt, is in het postmoderne denken - dat helaas tot het bezonken cultuurgoed is gaan behoren - zo goed als iets wreeds en gewelddadigs. In een cultuur van gelijkheid zijn alle meningen evenveel waard. Er is geen waarheid, alles is betrekkelijk. Daar-om mag iedereen meeschreeuwen. Wie zegt dat zijn mening juist en waar is, of wil zoeken naar een juiste en ware mening, handelt in strijd met het principe van het pluralisme, dat in absoluut relativisme is ontaard.

Het voertuig van deze kakofonie is de wereld van de sociale media, waar iedereen vrij is in een moment van emotionele opwelling zijn mening te spuien, en waar het nieuws kort en snel moet zijn. Traditionele media verkeren helaas nogal eens in de veronderstelling dat deze wereld ook voor hun ambacht maatgevend is. Voor achtergronden en gefundeerde oordeelsvorming is steeds minder tijd en ruimte.

We hebben een lange weg te gaan om de vrijheid tot meningsvorming te herwinnen. Maar alles van waarde vergt inspanning en - volgens Ortega - de 'heldhaftige inzet om onszelf te overtreffen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.