OpinieEuropese geschiedenis

Democratie was in Europa nooit vanzelfsprekend

Medezeggenschap? Dat gaat niet vanzelf. In het overzichtswerk Medezeggenschap beschrijft historicus Wim Blockmans hoe politieke participatie door de eeuwen heen door strijd moest worden verworven. 

Een opstand in Palermo verdreef op Paasmaandag 1282 de Franse bezettingsmacht van het hele eiland Sicilië. De volksopstanden tegen de Franse koning Karel van Anjou werden gesteund door de troepen van koning Peter van Aragon. Zijn zoon Frederik beloofde in een volksvergadering dat hij Sicilië tegen Anjou zou verdedigen wanneer hij daarvoor van de steden van het eiland de financiële middelen kreeg. Frederik werd daarop tot nieuwe koning van Sicilië gekroond. Bij die gelegenheid, in 1296, werd een hele reeks afspraken vastgelegd tussen vorst en volksvertegenwoordiging. De Vlaamse historicus Wim Blockmans ziet dat als een historisch precedent ‘van een grondwet waar je u tegen zegt’.

In tegenstelling tot China, waar de staat al vanaf de vierde eeuw voor Christus zo machtig was dat emancipatiebewegingen geen kans hadden invloed op het bestuur uit te oefenen, heeft Europa nooit zo’n centraal gezag gehad. Dat bood in tijden van economische bloei vanaf de 12de eeuw mogelijkheden voor burgers om concessies van de vorsten af te dwingen.

Blockmans presenteerde vorige week op de Haagse Hogeschool zijn overzichtswerk over politieke participatie in Europa: Medezeggenschap. Hij noemde het terecht ‘verbluffend’ dat zo’n handboek over de wortels van de democratie niet bestond. Daarom heeft hij, emeritus hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, het maar zelf geschreven. Er was nog een reden: Blockmans constateert dat vandaag de dag het gehalte van de democratie onder druk staat. Hij wijdt daar in zijn boek een apart hoofdstuk aan, waardoor Medezeggenschap behalve een naslagwerk ook een bijdrage aan het politieke debat is geworden.

De Sicilianen wisten van hun nieuwe koning gedaan te krijgen dat hij geen alliantie, oorlog of vrede zou aangaan zonder hun instemming. Elk jaar zou op Allerheiligen een algemene vergadering worden gehouden om misbruiken en vergissingen van rechters en notarissen te bestraffen en samen met de koning wetten vast te stellen. Aan die wetten moest ook de koning zelf zich houden.

Maar dit feest van de Siciliaanse democratie hield geen stand. De ­koningen van Aragon wisten in de loop van de 14de eeuw, met behulp van de adellijke standenvertegenwoordiging, de vertegenwoordigers van de onderdanen buitenspel te zetten en de macht naar zich toe te trekken. Dat is ook de centrale boodschap van Blockmans: ‘Politieke participatie moet steeds en overal door strijd tegen de gevestigde machthebbers worden veroverd. De verworvenheden blijken onderhevig aan slijtage en worden onder gewijzigde omstandigheden telkens weer ter discussie gesteld.’

Tijdens de presentatie noemde Blockmans twee voorbeelden. Tussen 1700 en 1850 werd het aantal kiesgerechtigde burgers voor het Britse Lagerhuis gehalveerd. Bij de laatste verkiezingen van datzelfde Lagerhuis kreeg de groene partij 900 duizend stemmen. Dat was, dankzij het eeuwenoude districtenstelsel, goed voor één zetel. Maar het Verenigd Koninkrijk kent ook een district met slechts 38 duizend inwoners. Eveneens goed voor een zetel in het Lagerhuis.

Dat de democratie per definitie precair en onvolmaakt is, onderstreepte oud-hoogleraar politicologie Rinus van Schendelen in zijn commentaar op Medezeggenschap. Het boek laat zien dat democratie in de regio’s van Europa altijd een omstreden waarde is geweest, die moest concurreren met veiligheid, welvaart, stabiliteit en nu met klimaat. In de Europese Unie is het begrip democratie ook omstreden. Elk land legt de nadruk op zijn eigen notie van democratie.

Duitsland hecht vooral aan de rechtsstaat, maar de lidstaten in Midden- en Oost-Europa verdedigen hun nationale identiteit tegen bemoeienis uit Brussel. Op hun beurt worden Polen en Hongarije geconfronteerd met verzet van hun eigen burgers tegen aantastingen van de rechtsstaat, waarbij ze zich beroepen op de democratische waarden die in EU-verdragen zijn vastgelegd.

De Beneluxlanden streven naar consensus. Maar het geven en nemen dat daarmee gepaard gaat, verhoudt zich slecht met transparantie in de besluitvorming. Volgens Van Schendelen zijn de beraadslagingen tussen de regeringsleiders in de Europese Raad regelmatig een ‘heksenketel’. Als EU-burgers hebben wij daar geen weet van, omdat de deuren gesloten blijven.

Wim Blockmans: Medezeggenschap. Prometheus; 474 pagina’s; € 44,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden