ColumnMarcia Luyten

Democratie is niet zo vanzelfsprekend als zon en zuurstof

Het idee dat je je kleuter een paar keer per dag een pakje Marlboro en een aansteker voorhoudt, vinden we obsceen. Pubers wordt aangeraden er niet aan te beginnen. Toch steken zij de godganse dag de ene sigaret met de andere aan. Wij zelf ook.

Om zijn punt te maken had de oud-topman van Facebook de sigaret bestudeerd. Marlboro, Chesterfield, Lucky Strike, Dunhill (en de rest) voegen aan tabak stofjes toe die sigaretten onweerstaanbaar en verslavend maken. Drie wrede manipulaties: 1. Suiker en menthol, waardoor de sigaret lekkerder is. 2. ‘Bronchodilators’, waardoor rook dieper de longen in gaat. En 3. Ammoniak, die de nicotine sneller naar de hersens knalt. Alles voor meer winst.

Kijk, zei Tim Kendall deze week in een online hoorzitting van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden: precies hetzelfde doet Facebook. 1. De Facebook-likes, foto-updates en de tags zijn als suiker en menthol. 2. Nepnieuws en complottheorieën woekeren als onkruid, want bevredigen de behoefte aan kicks en sensatie. Netflix-documentaire The Social Dilemma laat zien: ze verspreiden zich via like-buttons en retweets 600 procent sneller dan echt nieuws. Ze zijn als het medicijn dat de ‘longblaasjes’ openzet, zodat meer advertenties worden opgenomen. En 3. Om het verslavingscomplex te vervolmaken heeft Facebook algoritmes. Die sturen ieder persoon precies de juiste boodschap in de juiste vorm op het juiste moment; als de ammoniak in de Marlboro. Alles voor meer winst.

Net als sigaretten tasten sociale media de volksgezondheid aan: eenzaamheid, depressies, verslaving, zelfmoorden nemen toe; na een paar dagen vrij van sociale media melden pubers meer geluk, maar laat gezondheid even terzijde. Anders dan de sigaret ondermijnen nieuwe media ons politieke systeem. Vijf weken voor de Amerikaanse verkiezingen is duidelijk dat Facebook en Twitter de democratie aanvreten waar we bijstaan.

1. Show neemt in politiek de inhoud over. In onze eigen Tweede Kamer voeren sommige politici debatten vooral voor de bühne, en om manipulatieve campagnefilmpjes van te snijden. Alles voor de winst.

2. Nog kort geleden waren we het eens over wat feiten waren en wat fantasmen. CNN vroeg Trump-stemmers welk nieuwsbericht zij zien wanneer ze Facebook openen. Een man leest voor: ‘Niemand heeft vaker erger misgekleund dan Biden.’ Een vrouw: ‘De verkiezingsuitslag van 3 november kan nooit nauwkeurig worden bepaald.’ Volgens hun telefoon is Joe Biden een pedofiel. Een gedeelde opvatting van wat waar is, sneuvelde met Facebook en Twitter. Facebook werd gedwongen daar iets op te bedenken en stelde factcheckers aan. Maar Amerikanen blijken op die helling al te ver afgegleden. Bezoekers van de Republikeinse rally zeggen Trump na: factcheckers zijn deel van het complot. Zij liegen. De factchecker zelf is fake news.

3. De artificiële intelligentie bespeelt met zijn algoritmes de mens op zijn zwakke plekken. Je telefoongebruik onthult wie je bent en hoe je je voelt. Ons miljoenen jaren oude brein is niet opgewassen tegen manipulaties van de grote techbedrijven. Het surveillance kapitalisme legt het zelfdenkend individu lam.

De vergiftiging waar oud-Facebook-topman Kendall voor waarschuwt, manifesteerde zich vijf weken voor de verkiezingen nogal rauw. Voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis zegt de zittende president dat hij niet zeker weet of hij bij verlies zal aftreden. Het voorwerk is op Facebook gedaan: de uitslag kan nooit nauwkeurig worden bepaald. Voor winst is alles geoorloofd.

Lang hebben we onze democratie gezien als een natuurverschijnsel, als zon en zuurstof zo vanzelfsprekend. Ineens bevinden we ons in grote transformaties en blijken de voorwaarden voor democratie wankel. Een rationele overeenstemming over feiten. Mensen als zelfstandig denkende wezens. Politieke tegenstanders als opponent in plaats van vijand. Een (haast heilig) respecteren van democratische instituties (onafhankelijke rechters, de Rekenkamer, Raad van State en vrije pers). De Verenigde Staten zijn ver afgegleden. Wij volgen, op afstand. Omdat mensen lineair denken, maken ze zich moeilijk een voorstelling van exponentiële ontwikkelingen als covid-19, klimaatverandering en ook het eroderen van ons democratisch systeem. Na een tipping point is er geen redden meer aan. Voor we dat omslagpunt bereiken, kunnen we twee dingen doen. We hebben de moed de macht van bedrijven als Facebook drastisch in te perken. Of we steken er nog een op.

Marcia Luyten is journalist en schrijver

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden