opinie wantrouwen

Democratie is een koorzang, geen stuk voor miljoenensolisten

Gebrek aan vertrouwen is dominant in de moderne democratie. Dat maakt ons allen kwetsbaar, betoogt Hans Hillen.

Hans Hillen, in 2012 minister van Defensie. Beeld Robin Utrecht / ANP

Een van de wezenlijke elementen van de crisis in de democratie in Nederland is het verdwijnen van het vertrouwen, als verbinding in de structuur van de samenleving. Het betreft burgers, overheid en bedrijfsleven. Vertrouwen gaat uit van gemeenschappelijk belang en daarop gebaseerd gedrag. Het biedt zekerheid. Daarvoor in de plaats komt allengs een ander soort vertrouwen, namelijk de voorspelbaarheid van gedrag. Dat is de zekerheid van het algoritme. Dat is kil en de mens doet niet ter zake. Het gaat om het zakelijk belang: commercieel of bestuurlijk. Warm vertrouwen geldt juist wel de ander. In die geest voeden wij onze kinderen op.

Welnu, in onze gecompliceerde en dichtbevolkte samenleving blijkt het verwachten van dat warme ­vertrouwen langzamerhand naïef te zijn. De anonimiteit binnen de massa biedt vluchtwegen voor de opportunist. Juridisering lost dat niet op. De letter van de wet wint het dan van de geest. Alles wat niet is verboden, is dus toegestaan. Cynisme is het harnas om te overleven. Tot voor kort bood de religie gemeenschappelijke normen, maar dat gezag wordt in Nederland amper meer geteld. Voorspelbaarheid is de basis van de nieuwe ordening. Die kent geen normen, maar wil wel van iedereen alles weten. Het is de slavernij in vrijheid van de Mark ­Zuckerbergs, die zijn totalitaire schaduw vooruitwerpt.

Zuidas

Het bedrijfsleven worstelt met wantrouwen. Contacten tussen ondernemingen worden steeds meer juridisch vergezeld door non disclosure agreements (NDA’s) en memorandums of understanding (MOU’s). Economische kansen worden gemist door gebrek aan communicatieve vaardigheid binnen concurrentiële verhoudingen. De overheid stapelt ellende mee met overspannen aanbestedingsregels. Alleen de juridische sectie van de Zuidas jubelt en juicht.

De overheid en de politiek hebben dus ook te maken met de vertrouwensbreuk in de samenleving. In Nederland functioneerde Pim Fortuyn als een van de eerste katalysatoren. ‘We zullen ze in Den Haag’, spraken honderdduizenden kiezers met een vaste baan in dit welvarende land in 2002. Sindsdien zijn boosheid, cynisme en wantrouwen de luide ondertonen in het publieke debat en is de politieke stemming uiterst volatiel. Vragen om meer democratie is overigens een uiting van wantrouwen. Democratie is tenslotte ook een vorm van toezicht. Als je vertrouwen hebt, geef je ruimte.

Omgekeerd, vertrouwt de overheid zijn burgers? Mede onder druk van een wantrouwende samenleving voelen politiek en vierde macht een (te) zware verantwoordelijkheid voor heden, verleden en toekomst. Zij ­uiten dit in steeds meer regels, protocollen, toezicht en boetes. Helpt dat? Overdreven toezicht is wantrouwen en regels zijn het wegnemen van ­eigen verantwoordelijkheid van de burgers. Het maakt de samenleving eerder stroever dan soepeler.

Sociale media

Daarbovenop probeert de politiek amechtig vertrouwen te winnen door intensief mee te doen op de sociale media. In zo gewoon mogelijke taal en met beroep op emotie. Het resultaat is kakofonie. Iedereen tettert, niemand luistert. Sociale media helpen toch al niet met het bouwen van vertrouwen. Met de nadruk op ieders individualiteit (selfies!) en graag benut door de commercie (‘jíj kiest, wat jíj wilt’) versterken zij de illusie van de invloed van de persoonlijke stem, terwijl het in een ­democratie de sóm van de stemmen is, die de maatschappelijke melodie bepaalt. Democratie is een koorzang met diverse partijen en niet een stuk voor miljoenen solisten.

Resteert het opmaken van de maatschappelijke agenda. Dat bevestigt en verdiept alle breuklijnen. Ooit was dit het werk van de zuilen en was de politiek de uitvoerder van het compromis. Het maatschappelijk middenveld zorgde voor het draagvlak. Nu schrijven politiek (lidmaatschap: 1 procent van de Nederlanders) en ambtenarij de lijnen naar voren, zónder de noodzakelijke maatschappelijke steun. Ja, de handige lobby’s wurmen zich aan tafel. De factuur gaat meestal ontspannen over de heg, naar de burger. Ook de projecties naar voren (klimaat) worden gecalculeerd richting burger, zelfs als het om tienduizenden euro’s gaat per leefeenheid. ‘Ze lenen er maar voor’, klinkt het uit Den Haag. En dan bezorgd kijken als de kiezers alle kanten uit spatten.

Bloeddorst

Vertrouwen is cement in een samenleving. We zitten nog volop in de jaren van gedoe. #MeToo, kindermisbruik, slavernij en andere ongerechtigheden uit het verleden stimuleren de bloeddorst. Schuldbekentenissen voeden op korte termijn de verontwaardiging eerder dan dat er uitzicht ontstaat op vergeving, verzoening en een gezamenlijke nieuwe toekomst.

Intussen manipuleren duistere krachten met leugens en fakenieuws grote aantallen mensen, zowel politiek als commercieel. Onze samenleving als geheel is inmiddels behoorlijk kwetsbaar in een onrustig tijdsgewricht. Het gebrek aan vertrouwen zit dieper dan wij ons realiseren en het is overal. Uitslagen van verkiezingen zijn er hoogstens een illustratie van.

Hans Hillen is oud-politicus voor het CDA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden