Opinie

Debatten kunnen campagne op een hoger niveau tillen

De nek-aan-nekrace wordt beslist in drie tv-debatten. Een nieuwe generatie gespreksleiders kan een bizarre campagne op een hoger niveau tillen met scherpe vragen. De Amerikaanse kiezers hebben daar recht op.

Donald Trump tijdens het Republikeinse kandidatendebat afgelopen maart in Miami Beeld epa
Donald Trump tijdens het Republikeinse kandidatendebat afgelopen maart in MiamiBeeld epa

Op maandag 26 september heeft het eerste van de drie presidentiële televisiedebatten plaats. Analisten verwachten dat het kijkcijferrecord van 1980 zal worden overtroffen: in dat geval zitten ruim tachtig miljoen Amerikanen aan de buis gekluisterd. Met een stembusopkomst van ongeveer 125 miljoen kiezers kan het grootste deel van het electoraat de kandidaten aan een nadere blik onderwerpen.

Dat is geen overbodige luxe. Want de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 zijn de meest bizarre in jaren. Beide presidentskandidaten worden nauwelijks gesteund door hun eigen achterban en gewantrouwd door het electoraat. Beide kandidaten hebben bovendien tot nu toe de confrontatie met elkaar en met kritische debatleiders weten te ontlopen. Met nog anderhalve maand te gaan lijken alleen nog de grote televisiedebatten de uitkomst te kunnen beïnvloeden. De debatleiders zijn de enigen die deze verkiezingen nog glans kunnen geven.

Donald Trump is dit jaar de meestbesproken politicus ter wereld. Uit het niets meldde de business tycoon zich in juni 2015 als Republikeins kandidaat voor het presidentschap. Sindsdien is hij niet meer uit de belangstelling verdwenen. Dat was tijdens dat eerste optreden niet te voorzien. In een onsamenhangend betoog beloofde hij een muur te bouwen op de grens met Mexico en bestempelde hij Mexicaanse immigranten als drugsdealers en verkrachters. Een Nederlands commentator verwoordde wat velen dachten: deze eerste persconferentie is waarschijnlijk meteen het hoogtepunt van zijn campagne.

Niets bleek minder waar. Tegen alle conventies in schoot Trump met scherp op zijn eigen partijgenoten. Oorlogsheld John McCain - gerespecteerd senator en in 2008 de Republikeinse kandidaat voor het presidentschap - werd bestempeld als 'loser'. Als krijgsgevangene in Vietnam werd McCain jarenlang gemarteld - en juist dat nam Trump hem kwalijk. Want een 'winnaar' zou zich nooit door de vijand hebben laten inrekenen. Wat analisten als een fatale blunder taxeerden deed Trump in de peilingen stijgen.

Trump bestempelde oorlogsheld John McCain - gerespecteerd senator en in 2008 de Republikeinse kandidaat voor het presidentschap - als een 'loser' omdat hij krijgsgevangene was in Vietnam Beeld epa
Trump bestempelde oorlogsheld John McCain - gerespecteerd senator en in 2008 de Republikeinse kandidaat voor het presidentschap - als een 'loser' omdat hij krijgsgevangene was in VietnamBeeld epa

Geschiedenis

Ook de beperkte vormvastheid van Trumps standpunten werd door de achterban geaccepteerd. Wilde hij het ene moment vrouwen die abortus ondergaan kunnen vervolgen, na een storm van protest trok hij dat standpunt meteen weer in. En dat hij de belastingen wil verlagen, de staatsschuld wil terugbrengen en tegelijkertijd wil investeren in sociale zekerheid en infrastructuur, werd met gejuich ontvangen... zonder dat hij de onderliggende berekening hoefde mee te leveren.

Verwijten van opponenten én partijgenoten dat Trump met zijn aanvallen op moslims en hispanics tegen racisme aanschuurt, en bovendien geen afstand neemt van extreem-rechtse organisaties die hem hierin steunen, glijden van hem af als water van een eend. Dat de kandidaat die zich met de slogan 'Make America Great Again' verzet tegen de export van banen naar lagelonenlanden zijn eigen kledinglijn in Chinese fabrieken laat produceren, veroorzaakte nauwelijks opschudding.

Trump schreef geschiedenis door in één keer als volslagen outsider de Republikeinse nominatie te winnen: The Donald versloeg maar liefst vijftien gerespecteerde (oud-)senatoren en gouverneurs. Maar ook bij de 'echte' verkiezingsstrijd weet Trump zich verrassend goed staande te houden. Met nog 52 dagen te gaan gaat de vastgoedkoning in opiniepeilingen gelijk op met de onverslaanbaar geachte Democratische presidentskandidaat Hillary Clinton.

Drie tv-debatten

Het eerste debat tussen Clinton en Trump vindt plaats op maandag 26 september in New York en wordt geleid door Lester Holt, anchor van NBC Nightly News.

Het tweede debat is op zondag 9 oktober in St Louis en wordt geleid door Martha Raddatz, chief global affairs correspondent van ABC en Anderson Cooper, anchor van CNN.

Het derde debat wordt in Las Vegas gehouden op woensdag 19 oktober en wordt geleid door Chris Wallace, anchor van Fox News.

En dat verbaast, want Clinton heeft alles in huis om de verkiezingen te winnen: een gevulde campagnekas, een stevige campagneorganisatie, een professioneel campagneteam, en een database waarmee ze kiezers op maat gemaakte boodschappen kan sturen. Toch lukt het Clinton in peilingen niet de 50 procent aan te tikken en duurzaam uit te lopen op haar rivaal.

Net als Trump schreef ook Clinton met haar nominatie geschiedenis. Zij is de eerste vrouwelijke presidentskandidaat van een van de grote partijen. Daarvoor moest zij wel meer moeite doen dan ze aanvankelijk had gedacht. Tot in de zomer liep de bejaarde sociaal-democratische senator Bernie Sanders met zijn links-populistische praatjes haar hinderlijk voor de voeten.

Zowel tijdens de voorverkiezingen als na haar nominatie demonstreerde Clinton uitgebreid haar talent om zichzelf ongevraagd in politieke problemen te brengen. Ruim een jaar lang wrong de Democratische doyenne zich in allerlei bochten om de discussie over haar e-mailserver uit de wereld te helpen: als minister van Buitenlandse Zaken had zij tegen de regels vertrouwelijke staatszaken via haar privé-mailadres afgehandeld.

Tot in de zomer liep de bejaarde sociaal-democratische senator Bernie Sanders met zijn links-populistische praatjes Clinton voor de voeten Beeld epa
Tot in de zomer liep de bejaarde sociaal-democratische senator Bernie Sanders met zijn links-populistische praatjes Clinton voor de voetenBeeld epa

Almaar wijzigende verklaringen voor deze faux pas konden niet voorkomen dat een formeel FBI-onderzoek ruim een jaar als onheilspellende wolk boven haar campagne hing. Met veel mitsen en maren besloot de FBI uiteindelijk geen formele aanklacht in te dienen, maar de schade was al toegebracht.

En circumstantial evidence dat oliesjeiks van dubieuze regimes - in ruil voor miljoenendonaties aan de Clinton Foundation van haar echtgenoot - toegang hadden gekregen tot Clinton in haar tijd als minister, verdiepte de publieke argwaan.

De geur van glad gedrag werd verder versterkt door Clintons populistische politieke tournures. Haar verzet tegen het homohuwelijk werd ingewisseld voor hartelijke steun, haar stem (als senator) vóór de Amerikaanse inval in Irak zou ze nu niet meer uitbrengen, haar verzet tegen strengere wapenwetgeving gaf ze op, en de vrijhandelsverdragen waarvan ze als first lady en later als minister zo'n warm pleitbezorgster was werden tijdens de campagne afgedaan als gevaar voor de Amerikaanse economie.

Onvrede

Tegelijkertijd ontliep zij kritische journalisten: ruim zeven maanden lang gaf ze geen persconferenties. Verder kwalificeerde zij tijdens een campagnebijeenkomst de helft van de Trumpaanhang als 'deplorables' - betreurenswaardigen, waarmee ze haar reputatie als evenwichtige staatsvrouw verkwanselde.

Dat ze aansluitend tijdens de herdenking van de aanslagen op 11 september bijkans bezweek, daarna vrolijk zwaaiend riep dat er niets aan de hand was, en vervolgens schoorvoetend moest toegeven dat artsen al daarvóór bij haar longontsteking hadden geconstateerd, wakkerde haar aura van onbetrouwbaarheid verder aan.

De burgers zijn dan ook over beide kandidaten niet enthousiast. Volgens marktonderzoeksbureau Gallup moet 56 procent van de Amerikanen niets hebben van Clinton, en heeft 60 procent niets op met Trump. Ook onder de eigen politieke achterban heerst onvrede: 52 procent van de Republikeinen had liever een andere presidentskandidaat gezien dan Trump, en 42 procent van de Democraten ruilt Clinton graag in voor een ander.

Hillary Clinton bij het verlaten van het appartement van haar dochter Chelsea nadat ze onwel was geworden bij een 9/11-herdenking Beeld afp
Hillary Clinton bij het verlaten van het appartement van haar dochter Chelsea nadat ze onwel was geworden bij een 9/11-herdenkingBeeld afp

Maar juist nu is er veel werk aan de winkel om Amerikanen weer enthousiast te maken over politiek en samenleving. Slechts 27 procent van Amerikanen is tevreden over hoe het met hun land gaat, en even zo weinig burgers vinden dat het politieke systeem naar behoren functioneert.

De realiteit is echter dat hierin op korte termijn geen veranderingen te verwachten zijn. Hoe behendig de presidentskandidaten zich ook hebben getoond, de metamorfose tot gerespecteerd en betrouwbaar politicus zullen zij vóór de verkiezingen op 8 november aanstaande niet meer kunnen maken.

Toch kan de dynamiek van de campagne zich nog wijzigen, met mogelijk een positievere waardering als gevolg. Televisiedebatten bieden daarvoor een unieke vorm. Want de prestaties van de kandidaten worden hierbij 1,5 uur lang ononderbroken en ongecensureerd vertoond. Dit in tegenstelling tot reguliere nieuwsuitzendingen waarbij slechts geselecteerde clips van 60 of 90 seconden worden uitgezonden.

Sympathiek overkomen

De kandidaten bereiden zich op de debatten voor alsof het om een sollicitatiegesprek gaat. De inhoud moet kloppen, en sympathiek overkomen is cruciaal. In tegenstelling tot strak geregisseerde campagneoptredens kunnen zij niet terugvallen op vooraf uitgeschreven teksten: de kandidaten zijn aangewezen op hun parate kennis. Hierbij is het plaatje belangrijker dan de inhoud. Iedereen heeft geleerd dat in 1960 de charismatische John Kennedy won van de op dossierkennis gerichte Richard Nixon.

Voor de kwaliteit van het debat zijn de debatleiders nog belangrijker dan de kandidaten. Zij voeren de regie en zien erop toe dat de afgesproken debatregels strak worden toegepast. Essentiëler nog is hun verantwoordelijkheid om zonder last of ruggespraak de vragen voor de kandidaten te formuleren. Hiermee kunnen zij Trump en Clinton confronterend dwingen datgene te vertellen wat de kandidaten zelf het liefst onbenoemd laten maar waarnaar de kiezers echt op zoek zijn.

Zo etaleerde in 1988 de Democratische kandidaat Michael Dukakis zijn gevreesde bureaucratische instincten door emotieloos tegen de doodstraf te pleiten - in antwoord op de vraag hoe hij zou reageren als zijn echtgenote Kitty door een onverlaat zou worden verkracht en vermoord. De schade die hij hiermee opliep bleek niet meer te herstellen, en zijn opponent George Bush won een paar weken later de verkiezingen.

De onlangs gepresenteerde nieuwe generatie debatleiders kan met intelligente en ongeremd kritische vragen de kandidaten krachtig lostrekken van hun automatische piloot. Daarmee kunnen zij de verkiezingsstrijd naar een hoger niveau tillen, zodat de laatste zes campagneweken met nieuw elan kunnen worden afgewerkt. De kiezers hebben daar behoefte aan - en recht op.

Koen Petersen is Amerikanist en auteur van Einddoel: Witte Huis.

Zo etaleerde in 1988 de Democratische kandidaat Michael Dukakis zijn gevreesde bureaucratische instincten door emotieloos tegen de doodstraf te pleiten - in antwoord op de vraag hoe hij zou reageren als zijn echtgenote Kitty door een onverlaat zou worden verkracht en vermoord Beeld afp
Zo etaleerde in 1988 de Democratische kandidaat Michael Dukakis zijn gevreesde bureaucratische instincten door emotieloos tegen de doodstraf te pleiten - in antwoord op de vraag hoe hij zou reageren als zijn echtgenote Kitty door een onverlaat zou worden verkracht en vermoordBeeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden