Opinie

De wraak van de boze burgers

The Economist en NYT-columnist Douthat tonen begrip voor kiezers die zich in de steek gelaten voelen door een elite van zelfbenoemde 'wereldburgers'.

Boze Britten demonstreren tegen een Brexit. Beeld afp

The Economist

Veel Brexiteers bouwden hun campagne op optimisme. Buiten de Europese Unie zou Groot-Brittannië vrij zijn om zich open te stellen voor de hele wereld. Maar wat hun de overwinning heeft gebracht was boosheid.

Boosheid bracht de stembusoverwinning in de achtergebleven steden van Engeland. Boosheid over immigratie, globalisering, liberalisme en zelfs feminisme, vertaalde zich in een stem om de EU af te wijzen.

Overal in westerse democratieën, van het Amerika van Donald Trump tot en met het Frankrijk van Marine Le Pen, zijn grote delen van de bevolking woedend. Als hun stem niet wordt gehoord via de gevestigde kanalen, dan zullen zij zich daarbuiten laten horen. Wanneer zij niet meer geloven dat de wereldorde werkt in hun belang, dan zou de Brexit weleens het begin kunnen worden van een ontmanteling van de globalisering en van de welvaart die zij heeft geschapen.

In de steek gelaten

De hedendaagse crisis van het liberalisme van de vrije markt werd in 1989 geboren, uit de as van de SovjetUnie. Het was de grootste triomf van het liberalisme, maar het leverde ook een benauwende, technocratische politiek op, geobsedeerd door procesmanagement. In de afgelopen kwart eeuw heeft de meerderheid ervan geprofiteerd, maar veel kiezers voelen zich in de steek gelaten.

Hun boosheid is gerechtvaardigd. Voorstanders van globalisering, The Economist inbegrepen, moeten erkennen dat de technocraten fouten hebben gemaakt en dat de gewone mensen daarvoor de rekening hebben betaald. Het besluit om een onvolmaakte Europese munt in te stellen, een schoolvoorbeeld van een technocratische operatie, heeft geleid tot stagnatie en werkloosheid en drijft Europa uit elkaar.

Gecompliceerde financiële instrumenten hebben toezichthouders misleid, de wereldeconomie in een crisis gestort, het redden van de banken op kosten van de belastingbetaler noodzakelijk gemaakt en uiteindelijk tot bezuinigingen geleid.

Liberalisme steunt op een geloof in vooruitgang, maar voor veel kiezers is vooruitgang iets wat anderen ervaren. Daarom is het van groot belang om beleid te ontwikkelen dat de welvaart beter verdeelt.

Het meest precair voor de zaak van het liberalisme is immigratie. Gegeven het feit dat de meeste overheden bepalen wie in hun land komt te werken en te wonen, is de totale bewegingsvrijheid van personen in de EU een afwijking. Net als internationale handelsverdragen landen de mogelijkheid geven om een stroom goederen in te dammen, is er ook wat voor te zeggen voor regels om stromen personen hoofd te bieden.

The New York Times

Echt kosmopolitisme is zeldzaam. Het veronderstelt dat de kosmopoliet zich op zijn gemak voelt in volstrekt exotische omstandigheden, met mensen die er een manier van leven op na houden die vergeleken met zijn eigen leven totaal anders is.

De mensen die zich vandaag de dag in het Westen 'kosmopoliet' noemen, daarentegen, maken deel uit van een meritocratische orde, die verscheidenheid omvormt tot gelijkheid. Een orde die de besten en de slimsten overal vandaan plukt en ze omsmelt tot dat speciale mensensoort dat we 'wereldburgers' noemen.

Deze soort is - binnen bepaalde grenzen - divers wat betreft ras en gericht op de leuke dingetjes van vreemde culturen - lekker eten en een vleugje exotische spiritualiteit. Maar - net als de boeren uit Cornwall die voor de Brexit hebben gestemd - denken en handelen onze wereldburgers als de leden van een stam.

Eigen wereldbeeld

Ze hebben hun eigen, specifieke wereldbeeld (dat neerkomt op een liberaal christendom zonder Christus), hun eigen gemeenschappelijke ervaring met opvoeding en onderwijs, hun eigen gemeenschappelijke waardenpatroon en uiteraard hun gemeenschappelijke vrees voor en verachting van dezelfde groepen die er niet bij horen (evangelische christenen, provincialen). Van Londen via Parijs en New York is elke 'wereldstad' (net als elke 'werelduniversiteit') in toenemende mate inwisselbaar, zodat de wereldburger zich op al die plekken direct thuis voelt.

Dit is op zichzelf niet erg. Mensen zoeken nu eenmaal naar geborgenheid en permanente openheid is moeilijk vol te houden. Maar het probleem is dat onze stam van zelfbenoemde kosmopolieten zichzelf niet herkent als een stam. Dit leidt ertoe dat onze leiders zichzelf niet op dezelfde wijze kunnen zien als de manier waarop Brexiteers, de Trumpisten en de aanhangers van Marine Le Pen tegen hen aankijken.

Ze kunnen niet inzien dat wat van binnen aanvoelt als verscheidenheid, in de ogen van de buitengeslotenen overkomt als een aristocratie.

Ze kunnen niet inzien dat hun lofzangen op multiculturele openheid vals kunnen klinken uit de monden van Londenaren die gek zijn op Afghaanse restaurants, maar nooit willen wonen naast immigranten.

Ze kunnen niet inzien dat hun visie op de loop van de geschiedenis die onvermijdelijk de stam, het geloof en de natiestaat achter zich laat, in de ogen van buitenstaanders veel weg heeft van iets uit vroegere tijden: een verhaal ter rechtvaardiging waarom alleen deze machtige kaste het verdient om de wereld te regeren.

Ross Douthat, columnist New York Times

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden