The big picture Arie Elshout

De westerse dominantie is voorbij. Het is de vraag wat we daarvan moeten vinden

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

De westerse heerschappij is voorbij. Het is niet voor het eerst dat ik dit opschrijf en ik ben niet de enige die dit constateert. ‘Andere landen accepteren niet meer dat het Westen bepaalt hoe de wereld eruitziet’, zei Renée Jones-Bos, oud-ambassadeur van Nederland in Moskou, deze week op een geopolitiek forum in Brussel.

In 1989 was het Westen nog de overwinnaar van de Koude Oorlog. De Muur was gevallen, het door de Sovjetvijand gedomineerde Oostblok ging ten onder. Maar inmiddels verkeert het zelf in een existentiële crisis. Er lijkt ironisch genoeg zelfs sprake van een oorzakelijk verband. Toen de disciplinerende dreiging uit het Oosten wegviel, kregen de middelpuntvliedende krachten steeds meer vrij spel. Inmiddels zijn we zover dat voor de Franse president Macron de Navo hersendood is.

Terugkijkend zouden we de ondergang van het Oostblok zelfs kunnen zien als het begin van het einde van het westerse blok. Alsof de oude vijand met een vertraging van dertig jaar zijn tegenstander alsnog mee het graf in sleurt. Zonder Oost geen West.

Over Macrons diagnose valt te twisten. Het bureaucratisch-militaire apparaat van het bondgenootschap is taai. There ain’t no grave can hold my body down, zingt het Johnny Cash na. Maar dood of niet, de westerse samenwerking staat er onmiskenbaar beroerd voor. De volgende vraag is of we daar blij mee moeten zijn.

Voor hen die de westerse dominantie altijd als imperialistisch project beschouwden, zal de westerse teloorgang een bron van leedvermaak zijn. Vaak kwam het tegengeluid van binnenuit. Westerse regeringen maakten het daarnaar als ze foute regimes steunden of oorlog voerden in landen waar ze niets te zoeken hadden. De zelfkritiek kon hevig zijn. Dat is op zichzelf niet erg, het hoort erbij in een groep landen die pretendeert een democratische waardengemeenschap te vormen. Maar zelfkritiek moet geen zelfverloochening worden.

President Donald Trump en zijn Franse collega Emmanuel Macron tijdens de G7-top in augustus in het Franse Biarritz. Beeld EPA

Het Westen staat ook voor dingen die we moeten koesteren. Zijn democratische cultuur, hoe onvolmaakt ook, is beter dan de repressie in China, Rusland en Turkije. We kunnen het impeachment-drama in Washington bekijken met afschuw, als moddergevecht, maar ook met bewondering, als een democratie in de hoogste versnelling. President Trump wordt verdacht van machtsmisbruik en aanklagers en verdedigers moeten nu voor het oog van de televisiecamera’s de steun van het volk zien te verwerven voor hun stellingname. Xi Jinping en Poetin hebben ook te maken met tegenkrachten, maar dat spel speelt zich af in een sfeer van Byzantijnse beslotenheid en intrige. Ik weet wat ik prefereer.

Ronduit gevaarlijk is het oprukkende bilateralisme, de neiging van landen rechtstreeks zaken met elkaar te doen, buiten multilaterale organisaties om. Poetin verstaat zich liever direct met Frankrijk of Duitsland dan met de Navo of EU als geheel. Trump prefereert directe gesprekken met China boven slepende onderhandelingen in het kader van de Wereldhandelsorganisatie (WTO).

Deze ontwikkeling is riskant voor kleinere landen. In een wereld van ieder voor zich en God voor ons allen overheerst het recht van de sterkste. Tot op zekere hoogte gold dat recht altijd al, maar juist al die internationale instituties die na de Tweede Wereldoorlog werden opgetuigd – en kortweg worden aangeduid als de liberale wereldorde – waren bedoeld als kussen tegen geopolitieke bullebakken. Collectief overeengekomen spelregels moesten een herhaling van vroegere catastrofes voorkomen en juist die worden nu vermalen in het machtsspel van de groten. Ook is het onwenselijk dat in een tijd dat de liberale democratie in het defensief zit, het blok van democratische landen uiteenvalt. Een groot probleem is dat de nominale leider van het Westen, Trump, veel van de genoemde kwalen vertegenwoordigt.

Samenvattend: het westers machtsverval is een feit maar ook een ramp. Pikant genoeg zijn het demonstranten in Hongkong die ons herinneren aan onze waarden en aan wat we kunnen verliezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden