De VS en Rusland zijn gedoemd tot een nieuwe Koude Oorlog

Twee films, American Sniper en Leviathan, laten volgens Rusland-kenner Nina Chroetsjova zien waarom de VS en Rusland gedoemd zijn tot een nieuwe Koude Oorlog.

Kyle Gallner (links) en Bradley Cooper in American Sniper, een film van Clint Eastwood.Beeld AP

De Oscars zijn uitgereikt. Noch Leviathan, de Russische film die was genomineerd voor de beste buitenlandse film, noch American Sniper, genomineerd voor beste film, heeft een prijs gewonnen. Toch zijn deze films in zekere zin de meest representatieve films van het afgelopen jaar - omdat beide de essentie vangen van waarom Rusland en de Verenigde Staten nu gedoemd lijken een nieuwe Koude Oorlog te voeren.

Het bleke portret dat in Leviathan wordt geschetst van het hedendaagse leven in Rusland bevestigt veel van de redenen waarom Amerikanen zijn blijven twijfelen aan het Russische vermogen om te hervormen na de instorting van het communisme. Die twijfel wordt weerspiegeld in de populaire cultuur. Sinds 1991 is in Hollywood-films het Amerikaanse wantrouwen jegens post-Sovjet Rusland vastgelegd - bijvoorbeeld in The Saint, Airforce One, The Golden Compass of 2006, Salt en The November Man. Het boefachtige buitenlandbeleid van de Russische president Vladimir Poetin heeft het gelijk van deze russofoben bewezen, dus de nominatie van Leviathan - een superieure ontleding van zijn bewind - lijkt alleen maar logisch.

De film verdient alle lof die hem is toegezwaaid. Geregisseerd door Andrej Zvyagintsev in een sinistere stijl die je 'het realisme van de wanhoop' zou kunnen noemen, is de film zowel episch als zeer genuanceerd. De titel verwijst naar het boek van Job en doet denken aan Herman Melville's Moby Dick.

Zich afspelend in een klein stadje aan de Barentszzee toont Leviathan dat er geen ontsnappen is - zelfs niet in het poolgebied - aan de Moskou-centrische staat en zijn hypocriete dubbelganger, de orthodoxe kerk. Het enorme skelet van een walvis - mogelijk Leviathan zelf - ligt op de kustlijn, naast de karkassen van oude boten, onder een donkergrijze lucht die een menselijk landschap neerzet van politiek misbruik, overspel, rechteloosheid en het cynisme van de almachtige priesters.

Het verhaal, verwant aan Aleksandr Solzjenitsyn's ambitieuze meesterwerk uit 1962 Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj, is een aanklacht tegen de corruptie van de staatsmacht - een macht die altijd bereid is te doden en zich bondgenoot te maken van een nog corrupter instituut, de orthodoxe kerk. Zoals het communisme vroeger vergeving van de ergste misdaden beloofde in ruil voor loyaliteit, zo staat de staatsreligie tegenwoordig misdaden, inclusief moord, toe - en zet er zelfs toe aan - zolang men maar trouw is aan God.

Een fragment uit Leviathan, de film van Andrej Zvyagintsev.Beeld Lumiere

Nikolaj, het heethoofdige hoofdpersonage van de film, levert een tot mislukken gedoemde strijd om zijn stuk land aan de kustlijn te redden van de burgemeester. 'Ik zal hem vermoorden als hij hier een paleis laat bouwen', schreeuwt hij in een verwijzing naar de neiging van Ruslands huidige leiders om wanstaltige monumenten voor hun eigen glorificatie te bouwen - zo kostte Poetins Italiaanse paleisje aan de Zwarte Zeekust meer dan een miljard dollar.

Aan het einde van de strijd is het leven van Nikolaj geruïneerd. Zijn vrouw is vermoord en hij wordt van deze moord beschuldigd vanwege een korte affaire die ze had met zijn vriend. Op het einde leren we dat Nikolaj werd vervolgd om plaats te maken, niet voor een paleis van de burgemeester, maar voor een kathedraal. Zelfs de Russische clichés - tragedie die voortvloeit uit protserige macht, wodka, schelden, schieten en schreeuwen - versterken de buitengewone uitbeelding van hoe verre maar verwoestende krachten uitwerken op het kleine, afgelegen plaatsje.

Dit is Russische politiek op zijn meest verdorven niveau. In Stalins tijd kregen de meesterwerken van Boris Pasternak of Dmitri Sjostakovitsj het vertrouwen om de artistieke stem te zijn van een maatschappij die verder het zwijgen was opgelegd. Het is dus ironisch dat Leviathan deels werd gefinancierd door het Russische ministerie van Cultuur - en veelzeggend dat de Russische autoriteiten niet wilden dat de film een Oscar zou winnen. Minister van Cultuur Medinsky bekritiseerde de film onlangs vanwege zijn pessimisme.

American Sniper, geregisseerd door Clint Eastwood, weerspiegelt Amerikaanse waarden, net zoals Leviathan de huidige Russische tijdgeest weergeeft. Maar waar Leviathan Poetins Rusland met de scherpte van een chirurg fileert, bazuint American Sniper simpelweg veronderstelde nationale waarden rond zonder stil te staan bij hun toepassing in andere delen van de wereld.

Tijdens vier missies als soldaat/missionaris in Irak krijgt de oer-Texaan Chris Kyle (gespeeld door Bradley Cooper) de erenaam Legende - iemand die doodt met een messianistisch redderscomplex. American Sniper, losjes gebaseerd op Kyle's memoires, schept op over de frontier-mentaliteit - een neo-cowboy film gemaakt door een voormalige cowboy-filmster. Net zoals Leviathan een Rusland toont dat gevangen is in een politieke nachtmerrie, laat American Sniper een land zien dat gevangen zit in zijn heroïsche mythologie van gehard individualisme thuis en de verdediging van vrijheid en orde in het buitenland.

Maar de wereld is veranderd en velen zien Amerika's mondiale rol niet langer als een uitdrukking van zijn unieke onschuld en goedheid. Als we alles wat we geleerd hebben over de Irak-Oorlog in ogenschouw nemenvan de onjuiste claims over massavernietigingswapens tot het niet bestaande verband tussen Saddam Hussein en Al Qaidais Eastwoods' film meer een product van marketing, niet van reflectie. Eastwood heeft simpelweg een update gemaakt van zijn eerdere films als The Outlaw Josey Wales of Pale Ridermet een onwankelmoedige overtuiging dat de Amerikaanse god van rechtvaardigheid altijd zal overwinnen.

Kortom, American Sniper faalt waar Leviathan slaagt. George Orwell vatte keurig samen waarom: 'Alle propaganda is een leugen, zelfs wanneer het de waarheid vertelt.'

© Project Syndicate

Vertaling: Arnout Brouwers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden