Opinie Stemrecht

De vraag wie stemrecht heeft komt niet op een bevredigende manier aan bod

De binding aan nationaliteit in ons kiesrecht is strijdig met de grondgedachte van het democratische bestel.

Wie heeft stemrecht? Beeld ANP

De provinciale verkiezingen zijn net achter de rug en de Europese verkiezingen ­komen eraan. Dus wordt er wat afgeschreven over dit onderwerp. Maar één kwestie komt niet vaak, en in ieder geval niet op een bevredigende manier, aan bod. Dat is de vraag wie stemrecht heeft.

Het recht om te stemmen en om zich verkiesbaar te stellen is een ­essentieel onderdeel van de democratie. Dit algemeen kiesrecht is resultaat van een lang historisch proces, waarin dit recht stapsgewijs aan steeds meer burgers is toegekend. Honderd jaar geleden is het algemeen kiesrecht voor alle volwassen mannen en vrouwen tot stand gekomen. Om dit jubileum te vieren, organiseert de Tweede Kamer dit jaar een reeks activiteiten met als doel een bredere bewustwording van de waarde van onze parlementaire ­democratie, ‘waarin ieders stem even zwaar meetelt’.

Maar in feite telt niet ieders stem mee. In het huidige systeem is het kiesrecht voor de Tweede Kamer en voor de provinciale staten (en daarmee indirect voor de Eerste Kamer) beperkt tot mensen met een Nederlandse nationaliteit en voor het Europees Parlement tot mensen met een EU-paspoort.

De onderliggende gedachte van een democratisch bestel is echter dat alle burgers van een bepaald land het recht hebben om mee te beslissen over de aard en de uitvoering van het te voeren beleid. Zij zijn het immers die de directe gevolgen van het overheidsbeleid voelen. De eerste kronkel van het huidige systeem is dat ook mensen met een Nederlands paspoort die al twintig jaar in Canada wonen, mogen stemmen voor de Tweede Kamer en het Europees Parlement. Zij beslissen dus mee over de aard van het beleid, terwijl ze de gevolgen daarvan niet (of nauwelijks) zelf ondergaan. Dit is primair een principieel punt, omdat in de praktijk slechts weinigen van dit recht ­gebruik maken.

De tweede kronkel is naast principieel ook van substantieel praktisch belang. Iemand die al twintig jaar ­legaal hier woont en wel ieder jaar haar belasting afdraagt heeft niet het democratisch recht te stemmen voor de provinciale staten en de Tweede Kamer, omdat ze een Canadees en geen Nederlands paspoort heeft. De vele mensen die legaal en langdurig in Nederland wonen (bijvoorbeeld meer dan vijf jaar) maar niet het juiste paspoort hebben, worden ten onrechte uitgesloten van het ‘algemeen’ kiesrecht voor het Nederlandse of Europese Parlement. Blijkbaar is inburgering vooral een kwestie van plichten, niet van rechten.

Het rare aan het systeem is dat het ook nog eens inconsequent is. Voor de gemeenteraden heeft iedereen die legaal en langer dan vijf jaar als inwoner in Nederland geregistreerd staat wel stemrecht. En met de verkiezingen voor de Waterschappen mag zelfs iedere geregistreerde ingezetene meedoen.

De binding aan nationaliteit, die Nederlanders graag bekritiseren als het om landen als Marokko of Turkije gaat, gaat in tegen de grondgedachte van een democratisch bestel. Hoog tijd daarom om deze kronkels uit onze grondwet te verwijderen. In zijn recente boek The people vs. democracy: Why our freedom is in danger and how to save it pleit de Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk voor een ‘inclusief patriottisme’. Democratie vereist betrokkenheid bij het wel en wee van het land of de ­regio waarin mensen wonen. Maar die betrokkenheid dient inclusief te zijn, te gelden voor alle inwoners van dat land of die regio. Het realiseren van een echt algemeen kiesrecht in Nederland en Europa is een stap in de richting van een dergelijk inclusief patriottisme.

Hans Radder is emeritus hoogleraar filosofie aan de VU Amsterdam.

Sally Wyatt is hoogleraar digitale cultuur aan Maastricht University.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.