column Max Pam

De uitspraken van Netanyahu over Polen en de Holocaust zullen vast diplomatiek onhandig zijn, onwaar zijn ze niet

Het was niet zo gek om te denken dat het antisemitisme na de Tweede Wereldoorlog snel zou uitsterven. De moord op 6 miljoen Joden voelde zo schaamtevol dat je je nauwelijks kon voorstellen dat iemand nog bereid zou zijn iets negatiefs over Joden te zeggen.

Het is anders gelopen.

Karel van het Reve heeft opgemerkt dat het antisemitisme in de eerste maanden na de bevrijding zelfs sterker was dan voor de oorlog. Hij dacht dat nazipropaganda toch haar werk had gedaan. Niettemin heb ik in mijn jeugd weinig van antisemitisme gemerkt. Mijn vader kwam eens boos thuis, omdat Avro-directeur Willem Vogt had gezegd dat je niet veel Joden op te radio moest laten horen, omdat zoiets alleen maar het antisemitisme bevorderde! Diezelfde Vogt had in 1941 zijn joodse personeelsleden ontslagen.

Ook was er tante Eva, die Theresienstadt had overleefd. Ze was geruild tegen medicijnen en in het geheim bij Zwitserland over de grens gezet. In 1954 keerde zij als ‘vermist’ terug. Ze kwam altijd trillend bij ons op bezoek, want in de tram was zij weer iemand tegengekomen die een antisemitische opmerking had gemaakt. Mijn vader geloofde daar niets van en probeerde haar te mijden.

Ik vermoed dat mijn vader in deze kwestie gelijk had, maar ‘er niets van merken’ ligt dicht aan tegen ‘er niets van willen merken’. Dat geldt voor de Joden zelf, maar zeker ook voor de boven hen gestelden, zoals in Polen. Eigenlijk heeft het nog lang geduurd, maar er is ruzie uitgebroken tussen Polen en Israël. De top tussen Netanyahu en de politieke leiders van Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije is afgelast.

Netanyahu heeft namelijk gezegd dat de Polen destijds hebben samengewerkt met de nazi’s. De Israëlische minister van Buitenlandse Zaken Ysrael Katz voegde daar nog aan toe ‘dat de historische waarheid niet kan worden veranderd. Veel Polen collaboreerden met de nazi’s en namen deel (…) aan de Holocaust’. Ook werd herinnerd aan de uitspraak van Sjamir dat de Polen het antisemitisme als moedermelk ingezogen hebben gekregen. In Polen volgden woedende reacties, bezoeken werden geannuleerd. De Poolse premier zoog zijn borst vol met verontwaardiging en sprak zelfs van racisme jegens Polen.

De uitspraken van Netanyahu en zijn minister zullen diplomatiek vast onhandig zijn, maar zijn zij ook onwaar?

Ik vrees dat ze erg waar zijn. Ontegenzeggelijk zijn veel Joden door Polen geholpen, maar er zijn ook grote groepen Polen geweest die de Jodenvervolging hebben toegejuicht. Joden die uit concentratiekampen wisten te ontsnappen, waren hun leven helemaal niet zeker als zij in handen vielen van de Poolse ondergrondse. Bij een bezoek aan het vernietigingskamp Sobibor viel het me op dat de er door de Polen een katholieke herdenking van was gemaakt en dat je echt moest zoeken om erachter te komen dat de slachtoffers Joden waren. Dat is pas later veranderd.

In 2007 bezocht ik Michal Korzec, die was teruggekeerd naar zijn geboorteland dat hij in 1950 met zijn ouders had verlaten, omdat het Pools antisemitisme onverdraaglijk was. Extra zuur: zijn vader had de opstand (1942) geleid in het getto van Bialystok. Michal woonde inmiddels in een dorpje bij Warschau. Ik vroeg hem hoe het was om een Jood in Polen te zijn. ‘Heel prettig’, zei hij met een fijn lachje, ‘ik hoef nog maar één keer per jaar naar de kapelaan om te vragen of ik hier mag blijven wonen’.

In 2014 schreef hij in NRC Handelsblad een stuk met de veelzeggende kop: ‘In Polen is antisemitisme intiem – en tegelijk massaal’. De helft van de Poolse bevolking is fel antisemitisch, maar ze houden het binnenskamers. Tegenover buitenlanders generen de Polen zich ervoor, maar onder elkaar wordt het antisemitisme met grote hartstocht beleden. Velen vinden dat Joden zelf schuld dragen, terwijl een discours over de rol van de Polen helemaal niet plaatsvindt.

Een groot onderzoek naar het antisemitisme in Polen werd halverwege afgelast, toen men bemerkte welke kant het opging en het beeld nogal begon af te wijken van dat in andere Europese landen. Naar schatting wonen er nog 40 duizend Joden in Polen, maar bij een volkstelling bleken er slechts 1.100 ‘Joods’ te hebben ingevuld. De meeste Joden zijn crypto-Joden, wat inhoudt dat niemand in Polen weet dat zij Joods zijn. Zeg je in Polen: ‘het stinkt naar knoflook’, dan bedoel je: ‘er zit een Jood in de regering’. Toen Lech Walesa de leus voerde ‘Ik ben een zuivere Pool’, wist iedereen dat dit betekende: ‘Ik ben geen Jood.’

Enzovoort.

Volgens Korzec is de andere helft van Polen niet antisemitisch. Kun je blij mee zijn. Korzec heeft zich niet mogen verkneukelen om de rel tussen Polen en Israël. Hij stierf vorig jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden