Column Bert Wagendorp

De uitlevering van publieke instellingen aan de jongens van het grootkapitaal was een recept voor rampen en populisme

Donderdagmiddag nam minister van Financiën Wopke Hoekstra het honderdste rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in ontvangst: Geld en schuld: De publieke rol van banken. Het was de eerste keer dat zo’n rapport tot stand kwam middels een burgerinitiatief, in dit geval van stichting Ons Geld, theatermakers De Verleiders en 120 duizend ondertekenaars. Dat was mooi, het geeft je het gevoel dat de burger niet helemáál machteloos langs de kant staat in de grote beleidskwesties.

Een paar jaar geleden ging ik naar de voorstelling Door de bank genomen, de derde theatershow van De Verleiders, met George van Houts, Leopold Witte, Pierre Bokma, Tom de Ket en Victor Löw. Na afloop voelde ik de sterke neiging een bank te overvallen – je wilt toch wat terugdoen en een bank overvallen is een vorm van persoonlijke geldschepping – daar draaide het allemaal om. De emoties liepen tijdens de voorstellingen hoog op. Eén keer ging een in het publiek aanwezige bankier zo over de rooie dat hij met een hartaanval moest worden afgevoerd. Tragisch, maar wel een compliment voor de acteurs.

Door de bank genomen was de lont in het kruitvat. Het gebeurt niet vaak dat kunst zo effectief is in het aan de orde stellen van maatschappelijke kwesties die ons ­allemaal aangaan. De voorlaatste keer was waarschijnlijk de publicatie van de Max Havelaar in 1860. Ik had er nooit bij stilgestaan dat mijn hypotheek een vorm van geldschepping was, ik dacht altijd dat Hoekstra en zijn voorgangers daar over gingen. Maar het bleek een afgestoten overheidstaak, een lucratieve melkkoe in handen van particuliere banken, een verdienmodel.

De voorstelling en het effect daarvan waren geen compliment voor politiek en media. Die hadden de bestaande situatie kennelijk lang zo normaal gevonden dat ze er geen nieuws in zagen, of een aanleiding om de minister van Financiën streng aan de tand te voelen.

Het WRR-rapport komt niet tegemoet aan de belangrijkste eis om de geldschepping weer in handen van de overheid te leggen. Dat vond ook minister Hoekstra te revolutionair. Veranderingen, zei hij, moeten plaatsvinden ‘binnen het stelsel’ en op basis van evolutie.

Ik vermoed dat er wél iets revolutionairs moet gebeuren om de balans tussen publieke en private belangen – want dat is de kern – te herstellen. De verstoring daarvan was per slot van rekening ook revolutionair. Dat er nog maar drie dominante banken zijn in dit land is mede een gevolg van de neoliberale revolutie die zich voltrok in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw, met name onder de paarse kabinetten ­onder leiding van een sociaal-democratische premier, godbetert. Nederland werd in de uitverkoop gedaan en overgedragen aan de vrije markt.

Inclusief, in 1986 en nog onder premier Ruud Lubbers, de tot Postbank gefuseerde nutsbanken Postcheque- en Girodienst en Rijkspostspaarbank. In 2009 werd de Postbank (7,5 miljoen rekeninghouders) samengevoegd met ING, waardoor die laatste bank in één klap groeide van 1,7 miljoen naar 9,2 miljoen rekeninghouders.

Vroeger was alles slechter, op een paar dingen na. De uitlevering van publieke instellingen aan de jongens van het grootkapitaal was een recept voor rampen en populisme. Behalve de staatseigendommen zette de politiek er ook haar eigen primaat mee in de etalage.

Met mijn bank werd ikzelf ook ongevraagd verkocht en geprivatiseerd: van klant van de nutsinstelling Postgiro naar rekeningnummer bij een louter op winst gerichte financiële moloch. In het WRR-rapport staat de optie van heroprichting van een nutsbank in handen van de staat, die zou moeten concurreren met de particuliere banken. Prima, misschien kan zo’n bank het symbolische begin zijn van een herschikking van privaat naar publiek, van een ommekeer in het vermaledijde en dominante vrijemarktdenken. Misschien kan hij de good old gedachte nieuw leven inblazen dat de overheid er in de eerste plaats is voor haar burgers en niet de loopjongen is van het bedrijfsleven.

John Cleese wil er tegen een redelijke vergoeding vast wel reclame voor maken. Give me back my Postgiro!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.