Opinie op Zondag

De term ‘islamofobie’ is misleidend; alsof het hier om een ongegronde angst zou gaan

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club auteurs. Vandaag historicus Willem Melching, die betoogt dat de term ‘islamofobie’ ten onrechte suggereert dat het hier om een ongegronde angst gaat.

Moslims bidden tijdens het vrijdaggebed in een moskee in Leiden. Beeld ANP

De moderne tijd kent tal van modeziektes. Zo horen en lezen we geregeld over een akelige ziekte: de islamofobie. Tot het ziektebeeld hoort het bekritiseren van deze godsdienst en de daarmee samenhangende rituelen en praktijken. Een ‘fobie’ is een ziekte. Mensen die last hebben van islamofobie moeten we dus beschouwen als patiënten. Volgens sommigen vormen de patiënten een gevaar en moet deze ziekte strafbaar worden gesteld.

Lang geleden waarschuwde de Amerikaanse essayiste Susan Sontag al voor het gebruik van ‘medische metaforen’ in het politieke debat. Volgens haar was dat een indicatie van een antidemocratische instelling. Wie zijn politieke tegenstander wegzet als een ‘kankergezwel’, heeft meestal weinig oprechte bedoelingen.

Ik denk dat Sontags stelling zeker opgaat voor de term islamofobie. Want deze quasi-medische term suggereert dat het hier om een ongegronde angst zou gaan. Immers mensen die een fobie hebben zijn bang voor iets waar een ‘normaal’ mens niet bang voor is. Omdat het om een geestelijke stoornis gaat, kunnen de kritische standpunten per definitie dus niet juist zijn.

Misplaatst

Maar de medische analogie gaat in het geval van de islam helemaal niet op. De islam is namelijk geen natuurverschijnsel of iets alledaags waar iemand onnodig bang voor is, maar het is een ideologie. Dus is de term ‘fobie’ volkomen misplaatst. Wie openlijk een ideologie uitdraagt, begeeft zich in het publieke domein en kan dus kritiek en debat verwachten.

Kritische geluiden over pedofiele priesters, barbaarse adoptiepraktijken en vrouwvijandigheid uit naam van de rooms-katholieke kerk horen bij het normale maatschappelijk debat en vallen toch ook niet onder de noemer ‘christofobie’? Bij mijn weten was het laatste proces voor het beledigen van katholieken in 1952 (!) en de verdachte – de schrijver W.F. Hermans – werd vrijgesproken. Juist de confrontatie tussen meningen en overtuigingen is het aardige van de democratie. Kritiek op religie is daarom een integraal onderdeel van onze democratie. Zo houden we elkaar scherp.

Dat de Islam – naar eigen zeggen – door het Opperwezen is gedicteerd, doet niets af aan de mogelijkheid om kritiek te kunnen uitoefenen. Want als het Opperwezen zo nodig een boek wil publiceren, dan moeten zijn volgelingen niet verbaasd zijn wanneer er kritische recensies verschijnen.

Onlangs bleken er in het islamitisch basisonderwijs tamelijk schandalige schoolboekjes in gebruik te zijn. Volgens eigen zeggen van de auteur stond het allemaal ook zo in de Koran. Maar dat doet er natuurlijk niet toe. Wie een dergelijke ideologie verkondigt, kan natuurlijk weerwerk verwachten. Het staat iedereen vrij om abjecte ideeën te koesteren, maar vergiet dan geen krokodillentranen wanneer je stevig in de mangel wordt genomen.

Verplicht wantrouwen

Geen enkele ideologie is boven kritiek verheven. Integendeel: het is de plicht van elk weldenkend mens om ten aanzien van alle ideologieën een diep wantrouwen te koesteren. Enig wantrouwen in de ideologie van de islam is misschien ook wel op zijn plaats. Waarom zou je een godsdienst moeten vertrouwen die medeverantwoordelijk is voor veel menselijk leed? Landen waar de islam de dominante godsdienst is, worden nu eenmaal geteisterd door terreur, armoede, corruptie, vrouwvijandigheid en burgeroorlogen. Dat is geen kwaadsprekerij, maar dat zijn feitelijke constateringen.

Nog maller is de neiging om islamofobie als een vorm van racisme te beschouwen. Deze redenering heeft geen enkele relatie met de werkelijkheid meer. Racisme heeft betrekking op aangeboren eigenschappen van mensen, zoals huidskleur en dergelijke. Maar ‘islam’ is géén aangeboren natuurlijke eigenschap. Het is een ideologie waar mensen zelf voor kiezen en zeker geen speling van de natuur.

Het begrip ‘islamofobie’ is dus een kwalijke term. Want door elke vorm van kritiek te bestempelen als een ziekte, proberen moslims hun critici te stigmatiseren als geestelijk gestoorden en zich zo te immuniseren tegen alle kritiek. Wanneer het begrip islamofobie vaste voet aan de grond krijgt of erger nog een juridische status verwerft, dan zijn de consequenties niet te overzien. Binnen de kortste keren is dan elk debat over de kwalijke kanten van alle ideologieën en godsdiensten onmogelijk.

Islamofobie zou dan snel gevolgd worden door tal van andere fobieën. Wanneer kritiek op de islam verboden is, dan zullen ook anderen zich luidkeels beklagen over ‘humanfobie’ of ‘sociaaldemocratiefobie’. Sterker nog: de meest geplaagde en bekritiseerde man van het moment zal zich natuurlijk beroepen op ‘Trumpofobie’. Of geldt de wet dan soms niet voor hem?

Willem Melching is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden