De stand van het racismedebat: 'Nee, want je bent wit'

Wellicht komt er over tientallen jaren ruimte voor grijstinten in de schulddiscussie over slavernij.

Een protest tegen Lodewijk Asscher, als vertegenwoordiger van de regering 'die de zwarte gemeenschap respectloos behandelt', tijdens de nationale herdenking van het slavernijverleden in 2014. Beeld Amaury Miller

'Er is zo weinig kennis bij het volk', was de meest gehoorde klacht op Twitter tijdens de uitzending van Zomergasten met Glenn Helberg. Janine Abbring wist te weinig van het onderwerp.

Kennis is een neutrale term die objectiviteit veronderstelt. Iets waar het in het racismedebat nog weleens aan ontbreekt. Zo gaat er geen week voorbij of iemand beklaagt zich er op radio, televisie of krant over dat het slavernijverleden niet behandeld zou worden op scholen. Je hoort het zo vaak dat velen het inmiddels geloven. Toen ik in de jaren tachtig lerarenopleiding deed, kreeg ik hierover interessante colleges van Ronald Donk, zelf van Antilliaanse afkomst. Als docent gaf ik jarenlang les over slavernij, rassenscheiding in de VS en in mindere mate apartheid in Zuid-Afrika. Aandacht voor racisme werd in de jaren tachtig ook belangrijk gevonden. De racistische moord op Kerwin Duinmeijer in 1983 heeft daarin zeker een rol gespeeld.

Schulddogma

Dat toch steeds maar weer wordt gezegd - ook door Helberg in Zomergasten - dat er geen aandacht is voor dit onderwerp op scholen komt voort uit het huidige schulddogma, waarbij schuld aan racisme en discriminatie langs raciale lijnen loopt.

Dit neemt inmiddels vrij bizarre vormen aan. Zo mocht gerenommeerd historicus Bas Kromhout via Twitter vernemen dat hij 'als witte' geen recht van spreken heeft.

En toen Afrika-journalist Gerbert van de Aa het racisme in Afrika benoemde, mocht hij dat van Trouw- journalist Seada Nourhussen niet zeggen. 'Los je eigen issues eerst op please', schreef ze op zijn Facebook- pagina, waarna ze demonstratief meldde Van der Aa te gaan ontvolgen. Van der Aa werd niet aangesproken als persoon maar als onderdeel van een groep. Een schuldige groep wel te verstaan.

Op Twitter schreef tijdens de Zomergasten-uitzending iemand dat het gelijk van het racismeverhaal bevestigd werd omdat Helberg 'werd afgemaakt' op Twitter. Wonderlijk, want onder de hashtag die hij zelf gebruikte, #zg17, was vooral geklaag over de niet-begrijpende witte massa te lezen.

Dit is wat dogma's doen. Ze vervormen de werkelijkheid om hem passend te maken binnen het eigen verhaal. Vele geschiedenisboeken zijn op die manier al herschreven. Als oud-docent geschiedenis zie ik de paralellen met het omgaan met de schuldvraag na de Tweede Wereldoorlog. Schuld liep ook toen langs groepslijnen. Wie als vrouw contact had gehad met de Duitsers was een moffenhoer en diende kaalgeschoren te worden. Wat precies haar verhaal was, deed er niet toe.

Ruimte voor grijstinten

Als de schulddiscussie van de Tweede Wereldoorlog een leidraad is voor het verlopen van de schulddiscussie over het slavernijverleden, zal er de komende tientallen jaren langzaam ruimte ontstaan voor de grijstinten. Wellicht hoeft dan tijdens een op Keti Koti uitgezonden documentaire over het slavernijverleden van rapper Typhoon niet meer verzwegen te worden dat hij ook afstamt van slavenhouders. De werkelijkheid is nou eenmaal vaak ingewikkelder dan we zouden willen.

Zelf werk ik al een aantal jaren aan een boek waarin het thema schuld een grote rol speelt. Hoe meer onderzoek ik doe, hoe ingewikkelder het beantwoorden van deze vraag wordt. Kennis leidt juist tot nuancering. Mensen als groep zien en beoordelen is veel te simpel.

De anti-racismebeweging heeft vooralsnog geen enkele last van die discussie. Tegengeluiden worden, vaak al na de eerste zin, weggezet als 'white supremacy', 'white ignorance' of 'gebrek aan kennis.'

Ik vrees dat we daar voorlopig niet vanaf zijn, want als we uit de geschiedenis iets weten over dogma's dan is het dat de aanhangers hun dogma niet als dogma ervaren, maar als absolute waarheid. Historici weten doorgaans beter.

Alie de Vries is journalist en voormalig docent geschiedenis.

Alie de Vries is journalist en voormalig docent geschiedenis.

Lees ook de tv-recensie van Zomergasten met Glenn Helberg:

Ze tutoyeerden elkaar zonder uitleg vanaf de eerste minuut, Janine Abbring en haar Zomergast Glenn Helberg. Daarin openbaarde zich al het eerste contrast met die voorbeeldige, uitgebalanceerde aflevering met Eberhard van der Laan, vorige week. De twee hadden elkaar eerder al uitgebreid gesproken, zo bleek na ongeveer een uur, ook al deed Helberg nog even een poging dat te ontkennen. Misschien dat hij daarom nauwelijks nader werd geïntroduceerd, terwijl hij lang niet voor elke kijker even grote bekendheid zal genieten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden