De sniper-tweet ging een eigen leven leiden

Hoe dienen journalisten zich op sociale media te gedragen in tijden dat het offensief tegen reguliere media grimmiger wordt?

Tweet van Geert Wilders

Met haar laptop op schoot zat de journalist thuis op de bank naar de inauguratie van Trump te kijken. De tweetjes waren snel getikt. 'Als ik Obama was, liep ik lekker weg.' En: 'Het is nog erger dan je verwacht, dat is op zich wel knap.' Maar ook deze: 'Waar blijft de sniper?'

Binnenshuis leek het een logische grap. Ze had net vijf seizoenen van de tv-serie Homeland gekeken, waarin de dreiging van een scherpschutter nooit ver weg is. Op Twitter ontbreekt de intimiteit van de huiskamer en de toonzetting. Binnen enkele minuten was duidelijk dat de boodschap bloedserieus werd genomen. Subiet verwijderde ze de tweet.

Het kwaad was al geschied. De freelance-journalist, die verscheidene gezichtsbepalende interviews voor de Volkskrant maakte, werd bestookt met boze reacties. Ze zou hebben oproepen tot een moordaanslag op Trump, ze zou hem doodwensen, ze moest aangeklaagd. Dat ze al snel in andere tweets de hand in eigen boezem had gestoken - 'Het was heel dom, echt, maar ook echt niet zo serieus bedoeld als opgevat' - mocht niet baten.

Een deel der Twitter-natie wilde niet geloven dat ze het humoristisch had gemeend. Sterker, ze grepen de sniper-tweet gretig aan om de 'linkse, elitaire media' op de korrel te nemen, en dan met name de Volkskrant (in haar twitterbio verwijst ze naar het Volkskrant Magazine). Nadat Geert Wilders (ruim 754 duizend volgers) in het Engels had getwitterd dat een journalist van de 'Dutch newspaper @volkskrant' om een scherpschutter had gevraagd, ging de sniper-tweet rap de wereld over: van de VS tot Duitsland.

De ophef bleef niet beperkt tot de kleine, maar in mediakringen dominante Twitter-gemeenschap. De sniper-tweet en de Volkskrant-associatie gingen een eigen leven leiden, dat ook doorsijpelde naar de echte maatschappij. 'Graag vraag ik opheldering vanwege een tweet van uw journaliste', mailde een stagecoördinator van een roc, 'die een van mijn studenten vandaag onderschept heeft. Mocht dit waar zijn, dan kan ik uw krant niet meer tijdens mijn lessen gebruiken en zeer zeker niet adviseren als een betrouwbare objectieve krant.'

Er zijn ook lezers die aandringen op maatregelen tegen de interviewster. 'Als de betreffende journalist voor de Volkskrant blijft schrijven, keurt deze haar uitspraak goed', mailde er een. Die conclusie is mijns inziens nogal rigoureus en oneerlijk.

De journalist beging niet eerder zo'n vergissing. Het was een onbehouwen grap, die ze meteen heeft verwijderd en toegelicht. Bovendien werkt ze als freelancer. Redacteuren in vaste dienst, die bovenop het nieuws zitten, weten dat ze hun mening voor zich moeten houden omdat dit de schijn van vooringenomenheid kan wekken. Dat schaadt de onafhankelijkheid en geloofwaardigheid van de krant. Een freelancer heeft meer ruimte om op persoonlijke titel te twitteren, maar geniet daarentegen minder bescherming. De redactie kan een werkrelatie pardoes beëindigen.

De hoofdredacteur reageerde mild. Hij vindt het een onhandige actie, niet fijn voor de krant, maar ziet ook dat het was bedoeld als grap en dat de journalist - 'ze is al zes jaar een van onze topinterviewers' - genadeloos veel drek over zich heen kreeg.

Zaak gesloten. Althans deze.

De kwestie roept wel de vraag op hoe journalisten zich op sociale media dienen te gedragen. En daarmee samenhangend: hoe zij zich kunnen wapenen tegen politici - en hun aanhang - die steeds persoonlijker worden in hun aanvallen op journalisten.

Dat Trump de 'media elite' tracht te diskwalificeren, is intussen genoegzaam bekend ('Journalisten behoren tot de oneerlijkste mensen op aarde'). Ook in Nederland wordt het offensief tegen 'mainstream media' steeds grimmiger. Zondag kreeg een correspondent van RTL Nieuws een legertje twitteraars over zich heen. Hij had een cartoon van rechts-populistische leiders in Koblenz (onder wie Le Pen, Petry en Wilders) met het gedachtenwolkje 'Make Europe fascist again!' geplaatst. Zijn begeleidende commentaar: 'Europa eindelijk verenigd!'

De reactie van Wilders op Twitter: 'Journalist (...) van @RTLnieuws laat zijn haat tegen de PVV zien. Walgelijk.' Los van de veilige constatering dat zo'n tweet niet handig is, maakte deze hetzelfde mechanisme als bij de sniper-tweet inzichtelijk. De uitleg van de correspondent - het was ironisch bedoeld - werd genegeerd of afgedaan als laf. De journalist en het medium krijgen het stempel leugenachtig.

Journalisten liggen onder het vergrootglas in deze tijden van polarisering, merken verslaggevers. 'Ik heb het gevoel dat sommigen erop wachten tot ik een misstap bega', vertelt een actieve twitteraar van deze krant.

Om 'missers' te voorkomen, hebben veel nieuwsorganisaties een protocol opgesteld hoe redacteuren zich dienen te gedragen op sociale media. Bij deze krant is dat niet van de grond gekomen. 'Richtlijnen voelen als een beperking van de meningsuiting', zegt de hoofdredacteur. Een enkele keer - bijvoorbeeld als een verslaggever zich op Twitter ruzieachtig gedraagt - grijpt hij in. De meeste redacteuren gebruiken hun gezonde verstand en weten dat ze 's avonds na een paar glazen alcohol niet meer moeten twitteren.

Toch is het nuttig een aantal aanbevelingen vast te leggen, temeer daar verslaggevers worden aangemoedigd actief te zijn op sociale media voor informatie en om stukken te verspreiden. Wereldwijd hebben kwaliteitsmedia min of meer dezelfde richtlijnen. De belangrijkste: ethische gedragscodes gelden altijd, dus ook op Twitter. Ga ervan uit dat alles openbaar wordt, sociale media verschaffen schijnintimiteit. Pas op voor het wekken van verkeerde indrukken zoals partijdigheid. Denk niet dat anderen wel begrijpen wat er wordt bedoeld, expliciteer emoties - zonodig met emoticons. Bedenk dat een persoonlijke mening afstraalt op de krant.

Dit mag van de weeromstuit niet tot bangigheid leiden, want er is nog een goede reden actief te zijn op sociale media. De Amerikaanse president en de PVV-leider communiceren rechtstreeks met hun achterban via Twitter en weigeren - in veel gevallen - rekenschap af te leggen tegenover reguliere journalisten. Daarom zullen zij ook op dat platform hun democratische waakhondfunctie moeten waarmaken, door pal te staan voor feiten en onderzoeksjournalistiek, door de nuance te verdedigen. Dat betekent scherp zijn, zonder politieke opinies. En oppassen voor dubbelzinnige grappen. Ironie is inmiddels een gevaarlijk stijlmiddel gebleken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden