De snelweg naar Dokkum bezetten om medeburgers van hun grondrechten af te houden: hoe fris is dat?

Beter een trage democratische rechtsstaat dan pogingen tot verfrissing die de gelijkheid ondermijnen, betoogt Menno Hurenkamp.

Vrouwe Justitia Foto anp

Met een mooie hamer in de hand lijkt alles een spijker. En dól als de belangenorganisatie van Nederlandse gemeenten VNG is op eigen initiatief van burgers, zou je uit die hoek zo rond Kerst een memo verwachten dat van de Heilige Familie het eerste burgerinitiatief uit de geschiedenis maakt. Omdat Jozef zich immers zelfredzaam en creatief toonde, door voor vrouw en kind een stal bevalbaar te maken. Maar dat memo kwam niet. Wel een ander bevreemdend signaal.

Via de website 'Ik verfris de lokale democratie' worden gemeenteraadsleden opgeroepen plaats te maken voor burgers, zodat de lokale democratie 'een impuls' krijgt. Burgers moeten van de VNG ruimte krijgen het budget te beïnvloeden, mee te denken over moeilijke beslissingen en resultaten van beleid te controleren. Je kunt je als (aanstormend) volksvertegenwoordiger aan deze verfrissing van de democratie committeren door tien 'beloftes' te doen. Die hebben als strekking dat volksvertegenwoordigers en ambtenarij zich gedeisd moeten houden, een soort politieke kuisheidsgeloftes. Handen boven de dekens, jongens, want anders doen de burgers niet mee.

Dit roept toch wel vragen op. Zoals: is het nu inderdaad niet fris in de lokale democratie? En is de burger de grote verfrisser? Om met die laatste vraag te beginnen. Bijdragen van burgers aan de samenleving zijn niet altijd fris. De snelweg naar Dokkum bezetten om medeburgers van hun grondrechten af te houden - hoe fris is dat? In plaats van ze te zien als blije helpers van de overheid, kun je burgers beter zien als een soort mensen: soms geëngageerd maar veelal druk met particuliere driften.

Menno Hurenkamp

Om de energie die daarbij vrijkomt schadevrij te tunnelen, hebben we de moeder aller burgerinitiatieven: de democratische rechtsstaat. Die biedt orde en veiligheid, ruimte om met elkaar te ruziën en een redelijke mate van gelijkheid. We besturen dat ding met de beroemde trias, een via representatie gekozen volksvertegenwoordiging die de uitvoerders controleert en onafhankelijke rechters.

Dan de andere vraag: hoe het er voor staat met de democratie. Daarover twee feiten. Het ene feit is dat Nederlanders redelijk tevreden zijn, en over hun lokale overheid nog net wat tevredener dan over de nationale overheid. Er is natuurlijk ook scepsis, maar die kun je met wat goede wil zien als teken van volwassenheid: gewone Nederlanders laten zich niet zomaar wat wijsmaken.

Het andere feit is dat het de politiek lokaal minder goed gaat. De opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen is laag. Veel mensen laten zich daarbij tamelijk irrationeel ook nog eens leiden door hun nationale voorkeuren. Lokale media verdwijnen en gemeenteraadsleden vechten elkaar de keet uit. Kortom, de volksvertegenwoordiging hapert.

Als het eropaan komt beleid te maken op basis van deze twee feiten, zegt een optimistische bewaker van de democratische rechtsstaat: doe niks, we hebben grotere zorgen dan deze. Een pessimistische bewaker zegt: investeer in de politiek, want de scepsis die er is moet niet groter worden.

Zo niet ambtelijk Den Haag. De VNG, en overigens ook het ministerie van Binnenlandse Zaken en een adviesorgaan als de Raad voor het Openbaar Bestuur, trekken al jaren een andere conclusie: schaf de politiek toch af wanneer die niet goed werkt. De rapporten over doe-het-zelf stapelen zich op, vol goede bedoelingen maar vaak zonder gericht te zijn op een helder probleem. De strekking: laat het toezicht aan de burgers. Dat klinkt tenminste 'nieuw'! Per beslissing van de gemeente selecteren we via loting wat bewoners om hun zegje te doen. Of we organiseren een gezellige stuif-es-in waar iedereen mag meepraten. Dan zijn we van die muffe partijen af en kunnen de ambtenaren ook naar huis. Fris!

Als we over maatschappelijke ongelijkheid spreken, gaat het veelal over inkomens en vooral vermogens die uit elkaar groeien. Maar ook deze poging tot 'verfrissing' is een ondergraving van de gelijkheid, omdat er minachting uit spreekt jegens alle mensen die politiekje spelen bedreigend vinden. Of de mensen die er geen tijd voor hebben.

Hogeropgeleiden behartigen hun zaakjes beter dan lageropgeleiden. Mannen bemoeien zich meer met politiek dan vrouwen. En de lezer raadt het al, ook mensen met een migratieachtergrond laten minder van zich horen. Via de representatieve democratie (parlement, gemeenteraad) demp je dat effect. Net zoals je een zekere gelijkheid bereikt via een rechtsstaat die voorspelbaar opereert, zonder ontvankelijk te zijn voor individuele suggesties van burgers het budget aan te passen.

Die democratische rechtsstaat functioneert traag, levert rare compromissen op en 'fris' is het dus niet. Hij werkt redelijk, dat wel. Deze wijsheid is bijna zo oud als de weg naar Rome. Misschien dat de vernieuwers er daarom niks van willen weten. Maar fris is goed, degelijk is beter. Dat zei Jozef - toch ook een kuis man - al tegen Maria, toen hij voorstelde dat ze niet in de openlucht zou bevallen.

Menno Hurenkamp is hoofdredacteur van S&D, het blad van de Wiardi Beckman Stichting.

Meer over