Beeldvormers Auto-ongeluk

De smartphone heeft geleid tot een democratisering van de sensatiejournalistiek

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: het filmen van een auto-ongeluk.

De file op de A58 ten gevolge van het ongeluk. Beeld Erik Haverhals / FPMB

Door de smartphone zijn we allemaal beeldvormers geworden. Dat is niet altijd een vooruitgang. Als een morele vertelling zoemde afgelopen weken het verhaal rond van de automobilisten die een ernstig auto-ongeluk op de A58 hadden gefilmd. Een vrouw had zelfs een reanimatie vastgelegd. Altijd leuk om thuis te laten zien of om je Twitteraccount mee op te peppen, likes en volgers binnen te halen. Kortom: de verwording van de moderne mens tot een onbenullig en gevoelloos socialemediadier.

Toch is ramptoerisme niets nieuws. Ik herinner me dat ik, ergens in de jaren zeventig, na een voetbalwedstrijd van de Wageningse Berg daalde, in een meute van fietsers en bromfietsers. Plotseling zagen we een enorme steekvlam boven de bossen. Terstond boog de meute collectief in de richting van de brand, om vast te lopen voor een afzetting bij de kunstvezelfabriek van de AKU in Ede. Er viel niets bijzonders te zien, maar er hing opwinding in de lucht. Toen ik later hoorde dat bij de explosie een man was overleden, kon ik een pervers gevoel van lichte tevredenheid niet onderdrukken. Had ik dat hele eind niet voor niets gefietst: ik was dicht bij een drama geweest.

De mens voelt zich aangetrokken tot lijden en dood, omgeven met taboes en daardoor zo aantrekkelijk. ‘Vliegtuigrampen en andere verschrikkelijke ongelukken trekken altijd mensen met camera’s aan’, schreef Susan Sontag in 1977 in haar essay On Photography. Een samenleving zonder oorlog en gebrek creëert een enorme nieuwsgierigheid naar dramatische gebeurtenissen, aldus Sontag. En het zien van andermans leed versterkt het gevoel dat wij zelf de dans ontsprongen zijn.

In 1973 schreef J.G. Ballard zijn roman Crash, in 1996 verfilmd door David Cronenberg. Verteller James leert Vaughan kennen, die een erotische obsessie voor auto-ongelukken koestert. ‘Vaak stopten we onder de booglichten die oplichtten bij de plaats van een groot ongeluk. We keken hoe brandweerlieden en politietechnici werkten met snijbranders en hijsmateriaal om bewusteloze vrouwen te bevrijden die bekneld zaten naast hun dode echtgenoten. Of we wachtten terwijl een passerende arts aan een stervende man morrelde, beklemd onder een gekantelde vrachtwagen. Soms werd Vaughan teruggeduwd door de andere toeschouwers en vocht hij om zijn camera’s met het ambulancepersoneel.’

Beeld uit de film Crash (1996). Beeld Imageselect

Vaughan heeft albums met foto’s van ongelukken, autowrakken, stervende en dode mensen. James wordt steeds verder meegesleept in Vaughans getroebleerde fantasieën. In een van de meest controversiële scènes heeft hij seks met een vrouw die invalide is geraakt door een ernstig verkeersongeluk. Hij ejaculeert in haar diepe littekens.

Toen Ballard zijn roman schreef, had vrijwel niemand een fotocamera op zak. Foto’s van rampen en ongelukken werden doorgaans gemaakt door professionele fotografen. Kranten deden er goede zaken mee. Technologische vernieuwingen hebben geleid tot een democratisering van de sensatiejournalistiek, met alle problemen van dien. Hulpverleners zeggen dat ze steeds vaker in de weg worden gelopen door enthousiast filmende mensen. Het grootste onbehagen komt echter voort uit een andere reden. Ook professionele journalisten kunnen aan sensatiezucht lijden. Menig oorlogsfotograaf heeft verteld hoe de nobele missie – ‘de wereld moet weten wat er gebeurt’ – zich gaandeweg vermengde met de ambitie om te scoren of zelfs een verslaving aan oorlog en geweld. Maar die fotograaf had in elk geval een professioneel excuus: onderdeel van het werk was zich op de plek des onheils te begeven.

Zonder dat excuus wordt sensatiezucht schaamteloos. Het filmen van ongelukken ‘hoort nu eenmaal bij deze tijd’, zei Jeanelyn Soleana (52), een verpleegkundige uit Gouda die op de A58 gefilmd had. ‘Ik vind het stiekem ook wel leuk als grote en belangrijke kanalen mijn berichten retweeten. Ik plaats wel vaker filmpjes en foto’s van ongelukken, en als een groot account mijn bericht retweet, krijg ik er heel veel volgers bij. Daar krijg ik echt een kick van, dat mensen mij volgen omdat ik kennelijk de eerste ben die dat soort filmpjes plaatst’, aldus Soleana in het AD.

Het filmen van auto-ongelukken voor de kick en voor de fun – we zijn niet ver meer verwijderd van de verkeersporno van J.G. Ballard. In 1977 schreef Susan Sontag al over de verslaving aan beeld, aan de neiging om de werkelijkheid op beeld vast te leggen alsof zij anders niet zou bestaan. Misschien kan die verslaving worden bestreden. De smartphone is nog jong en de digitale etiquette nog lang niet volgroeid.

In 2014 werd in het Ierse Waterford een 2-jarig jongetje overreden door een truck. De brandweer verbaasde zich over het groot aantal omstanders dat een foto van de gebeurtenis maakte. ‘We zouden deze pagina kunnen vullen met foto’s van gewonden en doden. Dat doen we niet’, schreef de brandweer op Facebook. ‘Soms is het genoeg om te weten dat er verschrikkelijke dingen gebeuren, zonder dat je ze hoeft te zien.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.