De Russische taal der oprechtheid begrijpen maakt Nederland weerbaarder in verkiezingstijd

Hoe beter we de retoriek van oprechtheid begrijpen, hoe weerbaarder we zijn in het retorische steekspel dat verkiezingen zijn, ook in Nederland.

Poetin gebruikt de taal van oprechtheid en eerlijkheid om banden te smeden en conflicten te kanaliseren. Beeld ap

Hoe gebruiken politici oprechtheid als politiek instrument? Die vraag is urgent in tijden van post-truth. Wie zoekt naar het antwoord, kijkt naar de Russische verkiezingsstrijd.

Is Vladimir Poetins spierballentaal over homorechten en kernwapens politiek spel of gemeend? En moeten we zijn presidentiële tegenkandidaten geloven als die 'eerlijk leven' (Aleksej Navalny) en respect voor 'de waarheid' (Ksenia Sobtsjak) aanbieden als alternatief?

Politici liegen, dat hoort bij hun beroep. Dat geldt ook voor Russische politici. Of zij en andere politieke leiders oprecht zijn: die vraag is onbeantwoordbaar.

In tijden van geopolitieke spanning en post-truth is het zinvoller om te onderzoeken hoe politieke leiders oprechtheid gebruiken als politieke strategie. Inzicht in die strategie maakt ons weerbaarder tegen de politieke retoriek van oprechtheid.

De Russische verkiezingsstrijd is de plek bij uitstek om oprechtheid te bestuderen als politiek instrument. Niet omdat (zoals de mythe van de Russische ziel zegt) 'de Rus' bovenmatig oprecht is. Ook niet omdat (zoals Pechtold denkt) alle Russen liegen. Maar wél omdat de Russische verkiezingen fundamentele vragen oproepen over waarheid en bedrog.

Beeld .

Die vragen bracht Tom Vennink mooi in kaart, afgelopen zaterdag in deze krant, in zijn portret van oppositiepolitica én Poetinprotegee Ksenia Sobtsjak en haar rol in 'de grootste realityshow van het land'. De hoofdrolspelers van die show leveren deze week fel publieke strijd om de vraag: wie is de eerlijkste van het land?

Sterspeler in de strijd is Poetin. In toespraken (Poetins visitekaartjes voor de verkiezingen) poseert hij als rechtdoorzee-machoman, die landsbelang verkiest boven politieke correctheid. Hij zet in speeches een klassiek cultureel cliché in: dat van de barbaarse, homofobe, agressieve Russische everyman die zegt waar het op staat.

Dat cliché, zegt politicologe Tatiana Zhurzhenko, gebruikt hij bewust: 'Poetins oprechtheid' is een vorm van 'machtsvertoon' en een provocatie van 'het Westen en zijn liberale politieke consensus'. Klare taal versterkt bovendien Poetins electorale positie. Verkiezingswinst was een onmiskenbaar doel van zijn recente nucleaire pocherij.

Waar het de integriteit van internationale opponenten betreft, hanteert Poetin juist een keurige (en sluwe) diplomatieke retoriek van oprechtheid. Hij prijst zijn westerse partners om hun 'oprechte verlangen' naar compromissen in Oekraïne en Syrië (Merkel is een 'zeer oprecht mens'). Poetin koppelt die pluim moeiteloos aan de stelling dat hij 'oprecht de territoriale integriteit van de Oekraïense staat' respecteert, of dat 'het Russische volk' oprechter is dan andere volken.

Poetin gebruikt, kortom, de taal van oprechtheid en eerlijkheid om banden te smeden en conflicten te kanaliseren. Die retoriek wekt uiteraard verzet in het Rusland van nu, waar politici openlijk aan zelfverrijking doen én zichzelf profileren als oprecht geëngageerde burgers. 'Een nieuwe oprechtheid', schamperde journalist Andrej Pertsev, toen Kremlinjournalisten eerlijk toegaven dat ze Oekraiense oorlogsfoto's bewerkten en zeiden: maar we handelden in het belang van het volk.

Oppositiepoliticus Aleksej Navalny maakte van publiek wantrouwen jegens het Kremlin zijn handelsmerk. Navalny is meermaals gearresteerd om zijn dappere, inventieve campagne tegen corruptie door de Russische elite.

Intussen vist hij zelf ook naar het presidentschap. Zijn aanvallen op het Kremlin volgen klassieke politieke technieken: het projecteren van leugenachtigheid op tegenstanders om die tegenstanders te beschadigen, en het inzetten van oprechtheid als politieke tactiek.

Wees 'oprecht en overtuigend,' vertelt Navalny Facebook-supporters. De flyer 'Hoe voer je campagne voor Navalny' adviseert campagnevoerders: 'wees jezelf,' want 'iedereen houdt van geloofwaardigheid en oprechtheid.'

Sobtsjak verwijt Navalny en aanhang juist dat zij hun eigen eerlijkheid verheerlijken en het regime demoniseren. Sobtsjaks oplossing? Juist, oprechtheid. 'Laten we stoppen met liegen tegen onszelf en tegen mensen wier interesses we verdedigen.'

Wie is het eerlijkst? Interessanter dan die vraag, denken wij, is de vraag: hoe zetten deze Russische politici oprechtheid in als politiek kapitaal? Wie die vraag onderzoekt, is niet cynisch of gedesillusioneerd, maar doet aan zelfbehoud in tijden van post-truth. Hoe beter we snappen hoe de politieke retoriek van oprechtheid werkt, hoe weerbaarder we zijn in het retorische steekspel dat verkiezingen zijn, ook in Nederland.

Juist de Russische geschiedenis leert dat die weerbaarheid geen overbodige luxe is. 'Hyper-oprecht' noemt politicologe Elizabeth Markovits populistische politici die 'zeggen waar het op staat' en nuances afdoen als politieke trucage. Lenin was zo'n hyper-oprecht politicus. Hij pleitte voor 'totale oprechtheid' en 'verifieerbare correspondentie tussen woord en daad' in politiek.

Onder Stalin mondde die voorliefde voor oprechtheid uit in een politieke cultuur waar een gebrek aan ongeveinsde partijsteun je het leven kon kosten.

Barbara Roggeveen en Ellen Rutten zijn resp. student en hoogleraar Rusische & Slavische studies aan de Universiteit van Amsterdam.
Ellen Rutten is medeauteur van Poetins rechtbank: proteststemmen uit een autoritaire staat, uitgeverij Nieuw Amsterdam, 2018.


Geen spotje, geen debat; de kandidaat Vladimir Poetin is nergens te bekennen

Tien dagen voor de Russische presidentsverkiezingen laat Poetin zich opvallend weinig zien. Maar achter de schermen werkt zijn campagne feilloos. Het hele overheidsapparaat is in stelling gebracht voor zijn overwinning.

Ksenia Sobtsjak is de felste tegenstander van Poetin, toch? Of is het allemaal show? (+)
Dit verhaal is niet op een normale manier te vertellen. Het gaat over de enige felle tegenstander van Vladimir Poetin in de Russische presidentsverkiezingen van komend weekend: Ksenia Sobtsjak. Een jonge vrouw (36) die leven blaast in de race om het presidentschap van het grootste land op aarde. Maar verkiezingen in Rusland zijn geen gewone verkiezingen.

Deze Russische intellectueel trekt ten strijde tegen de 'Sovjet-censuur' (+)
Als kritisch uitgever en vooraanstaand intellectueel in Rusland heeft Irina Prochorova een 'postmoderne versie' van Sovjet-censuur zien ontstaan in de laatste zes jaar onder Poetin, die zondag hoogstwaarschijnlijk voor zes jaar wordt herkozen. En toch heeft ze hoop.

Poetins tegenkandidaat Ksenia Sobtsjak op een verkiezingsbijeenkomst in Irkoetsk. Beeld Sergey Ponomarev
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden