Verslaggeverscolumn Toine Heijmans in Hilversum

De robotjournalist schrijft stukjes, maar kan gelukkig nog niet denken

Met ouderwets verslaggevers-gereedschap (een opschrijfboekje en een lekkende balpen) meld ik me bij de nieuwe generatie: Wouter van Dijke en Jasper Bunskoek, datajournalisten bij RTL Nieuws. Ze bouwden een robot die kan wat ouderwetse verslaggevers niet kunnen: 2.462 verschillende nieuwsberichten tegelijk schrijven over verkeersveiligheid.

De robotjournalist heet ADAM: Automatische Data Artikel Machine, en bestaat uit lange slingers softwarecode. We overwogen nog, zegt Wouter, een robotstofzuiger rond te laten rijden over de redactievloer, ‘zo van kijk: daar gaat-ie’ – dat was een goeie grap geweest.

Maar serieus: waar blijft de journalistiek als ze het schrijven van stukjes overlaat aan een machine?

Jasper Bunskoek (l) en Wouter van Dijke. Beeld Toine Heijmans

Jasper en Wouter maken deel uit van RTL’s fameuze onderzoeksredactie; ze analyseren grote hoeveelheden data. De paradox van de toenemende transparantie: overheden, instellingen en bedrijven leveren al dan niet op verzoek zoveel gedetailleerde gegevens dat ouderwetse verslaggevers erin verdrinken – maar niet de datajournalisten. Ze zijn een belangrijke loot aan de stam van het vak, in een wereld die automatiseert in noodtempo.

En werken dus nog met een notitieblokje: Jasper legt het zijne keurig naast zich op tafel. Hij begon klassiek bij dagblad Tubantia, versloeg raadsvergaderingen maar hield ook van cijfers en wiskunde en kreeg de ruimte van de krant zich in data te bekwamen. Wouter is bioloog; na een master journalistiek combineert ook hij bèta met alfa.

Gewoonlijk bikken ze landelijk nieuws uit de databergen, bijvoorbeeld over verkeersveiligheid. Zonde van het lokale dat er ook verscholen ligt, want iedereen wil weten hoeveel ongelukken om de hoek gebeuren. ‘We hebben niet de mankracht om al die berichten te tikken’, zegt Jasper, en zo werd ADAM geboren, dankzij een bijdrage van twee ton uit het journalistieke fonds van Google waarmee datawetenschappers en softwareontwikkelaars werden ingehuurd.

Het eerste resultaat is de productie over verkeersveiligheid gebaseerd op een dataset van Rijkswaterstaat. Jasper en Wouter laten de brede spreadsheet zien die eraan ten grondslag ligt – nieuws maken uit data is nog niet gemakkelijk, want nieuws is gebaseerd op journalistieke keuzes en die moeten allemaal in dat spreadsheet. Wat ze willen weten, en hoe ze het opgeschreven willen hebben. Hún journalistieke keuzes – niet die van de robot. ‘In feite zijn het voorgeprogrammeerde verhaaltjes’, zegt Jasper.

Blackspot in Hilversum. Beeld Toine Heijmans

ADAM is software in programmeertaal Python: als dit, dan dat. Als (aantal ongelukken) op (kruispunten) in (Hilversum) groter dan (gemiddeld), dan de kop: ‘Twee gevaarlijke blackspots in Hilversum’. In de kern eenvoudig. Niels Waarlo kondigde eerder in de krant al de opmars aan van de robotjournalistiek: de NOS gebruikt het bij verkiezingsuitslagen, het AD experimenteert met Pass, software die automatisch verslagen tikt van voetbalwedstrijden. Dat is tekst op basis van sjablonen. Het is geen robotjournalistiek maar sjabloonjournalistiek, zoals veel journalisten in sjablonen schrijven – de wetmatigheid van het nieuwsbericht is nog altijd het wie, wat, wanneer, waar en waarom.

Wouter: ‘ADAM is geen gevaar voor journalisten. Het gaat zelf geen tegels lichten of mensen nabellen.’

Dus graag hun schrijfrobot niet verwarren met kunstmatige intelligentie. Computers die zelf informatie verzamelen en op basis daarvan een bericht maken, ook daar wordt mee geëxperimenteerd, ‘maar dat werkt gewoon nog niet’, zegt Wouter.

Nog niet.

Vorig jaar zag ik op een podium de wereldberoemde ‘humanoïde’ Sophia. Ze werd geïnterviewd en dat was ongemakkelijk – een primitieve chatbot in een bewegend wassenbeeld, geprogrammeerd door denkende mensen. De founding investor van het bedrijf vertelde dat er zeventien Sophia’s zijn, waarvan er zeven permanent over de wereld reizen ter promotie – veel geld is nodig om van Sophia iets te maken dat in de buurt komt van een mens.

Maar artificiële intelligentie is in de mode, hele cohorten studenten tegelijk worden erin opgeleid, en de dag dat een robotjournalist op z’n minst een klein beetje zelf z’n metaforen kiest komt hoe dan ook dichterbij, zoals veel wonderen die Chriet Titulaer aankondigde ook werkelijkheid werden.

‘Het blijft tricky’, zegt Wouter, ‘je moet blijven snappen waarom uit de computer komt wat er uitkomt’. Zodra die grens is overschreden, is robotjournalistiek geen journalistiek meer maar een gevaar – en ze vertellen over de zelflerende Twitterbot Tay van Microsoft, die kort na zijn geboorte al racistische taal uitsloeg.

De robotjournalist is niet te stuiten, zeker in tijden van bezuinigingen op de journalistiek. Waar het op aankomt is dat de mens z’n hoofd erbij houdt, z’n opschrijfboekje en z’n lekkende balpen.

Humanoïde Sophia. Beeld Simon Lenskens
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden