De risico's van microplastics: hoe kleiner, hoe gevaarlijker

Duizend dagen bewaarde Bahram Sadeghi zijn plastic afval. Met onderzoeker Heather Leslie bespreekt hij de relatie tussen plastics en het dagelijks leven.

Beeld Daniel Cohen

Halverwege het gesprek valt het oog van Heather Leslie op de beker meeneemkoffie op tafel. 'Kijk', zegt ze. 'Dit is de koffie die je onderweg hebt gekocht. Die zit in een kartonnen bekertje met een deksel en een laagje kunststof tegen lekken. Het bekertje zal slechts één keer gebruikt worden. En het karton en kunststof zijn moeilijk van elkaar te scheiden in de recycling. En dat komt vooral door het ontwerp van het product, daar zit het al in.'

Dit is, aldus Leslie, een typisch voorbeeld van onze instant gratification society: een maatschappij waarin al je behoeften zo snel mogelijk bevredigd moeten kunnen worden. 'We leiden een mobiel leven en kopen onderweg of ter plekke iets. Niet zozeer omdat we het nodig hebben, maar doordat marketing erop gericht is dat we allerlei dingen willen.'

Zo weet de onderzoeker een slechte gewoonte van mij te bekritiseren zonder belerend over te komen. Sterker, de beschouwende manier waarop ze mijn koffiedrinkgedrag in een maatschappelijke trend plaatst, leidt ertoe dat ik na onze ontmoeting minder koffie onderweg koop en als ik dat doe, heb ik achteraf meestal een vieze nasmaak. Figuurlijk, want koffie verkeerd met een druppeltje honing erin vind ik nog steeds lekker.

In 2012 begon ik met het bewaren van mijn plastic afval. Ik had in de krant gelezen over microplastics, microscopisch kleine deeltjes plastic. Ze zitten in cosmetica en schoonmaakmiddelen, maar zijn vooral afkomstig van plastic dat uiteenvalt in kleine snippers en meestal in zee belandt. Ik wilde onderzoeken hoe dit tamelijk onzichtbare milieuprobleem zich verhoudt tot mijn dagelijks leven - tot de tandenborstels die ik gebruik, de bakken van de maaltijden die ik afhaal en de zakken van mijn favoriete nootjes. Mijn verzameldrift resulteerde in het project '1000 dagen plastic' (zie inzet).

Voor een gesprek over de relatie tussen microplastics en ons dagelijks leven moet je bij Heather Leslie zijn. Ze is senior onderzoeker aan het Instituut voor Milieuvraagstukken aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en een van de meest vooraanstaande wetenschappers in Nederland op het gebied van microplastics. De geboren Canadese gaf de afgelopen drie jaar leiding aan het CleanSea Project. Dat onderzocht de ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van zwerfvuil in de zee en formuleerde adviezen voor beleidsmakers. Verandering, zo luidde de conclusie, kan niet alleen worden teweeggebracht met bewustwording en mentaliteitsverandering bij burgers. Er moeten ook wettelijke maatregelen komen, evenals economische prikkels voor het bedrijfsleven. Begin september sprak Leslie nog een commissie van het Europees Parlement toe.

'Hoe kleiner, hoe gevaarlijker', zegt ze over de risico's van microplastics voor ons. 'Onder de 10 micrometer dringen ze door je celmembraan heen, komen in je bloed terecht en gaan door je lichaam reizen. We moeten nog uitvinden hoeveel van die deeltjes je binnen moet krijgen om er flink last van te krijgen, maar uit laboratoriumtesten blijkt al dat zeer fijne plastic deeltjes cellen en weefsels kunnen beschadigen en dat ze tot allerlei ontstekingen kunnen leiden.'

En dus bent u altijd bewust bezig?

'Ik doe dagelijks moeite om te minderen, maar ik ben niet van de plastic-politie. Ook ik koop geregeld een kopje koffie op treinstations. Zonder deksel dan en, als ik eraan denk, met een eigen bekertje. Mensen moeten kunnen eten en drinken, maar het probleem is dat veel producten stevig verpakt zijn in plastic. Vaak betreft het ook nog verpakkingen van gemengde, onherbruikbare materialen. En wat ik vervelend vind, is dat op diezelfde stations waar jij en ik onze broodjes en koffie kopen geen mogelijkheid bestaat om plastic in een aparte plasticbak te gooien. Door ons mobiele leven en het feit dat plastic in toenemende mate andere materialen vervangt, neemt het almaar toe. Je kunt gerust zeggen dat we in een geplastificeerde maatschappij leven.

'Toch zijn er ook positieve ontwikkelingen. Kijk naar het verbod op gratis plastic tassen. Dat heeft niet alleen tot vermindering van het gebruik van plastic tassen en zwerfvuil geleid, er is ook iets in de mentaliteit van de mensen veranderd. Voorheen was de norm: je koopt iets en krijgt er een tas bij. Weet je dat ik vroeger soms echt moeite moest doen om een tas te weigeren? Pas geleden vroeg de verkoper bij mijn Indonesische toko voor het eerst aan mij of het zo mee ging, zonder tas. We zijn blijkbaar in staat om nieuwe normen te maken.'

Dat verbod was door de politiek ingesteld. Moet die het voortouw nemen, als het op verandering van het gedrag aankomt?

'De politiek, het bedrijfsleven, de wetenschap en burgers: iedereen heeft een eigen taak als het om grote maatschappelijke problemen gaat. Toch heb ik het idee dat er veel, te veel eigenlijk, van de burgers wordt verwacht. Je kunt niet van burgers verwachten dat ze hun gedrag fundamenteel veranderen binnen hetzelfde systeem. Als het systeem mij bijvoorbeeld niet de mogelijkheden biedt om mijn plastic afval op het station gescheiden achter te laten, hebben we een probleem.

'Burgerinitiatieven zoals het opruimen van troep op het strand of in het bos zijn mooi, maar dat zijn geen structurele oplossingen. We hebben ook de politiek en bedrijven nodig die investeren in de circulaire economie - het systeem zonder afval waarin producten hergebruikt worden en grondstoffen hun waarde behouden.

'Overheden zouden meer circulair kunnen inkopen. In Europa koopt de publieke sector in voor 14 procent van het bruto nationaal product. Stel je voor dat de voorkeur zou uitgaan naar producten die niet-toxisch en herbruikbaar of recyclebaar zijn. Dat kan een enorme impuls geven aan bedrijven die onschadelijke producten willen aanbieden. Uiteindelijk zal het ons minder kosten dan al dat continue opruimen en de schade van te veel afval op de verkeerde plek. Natuurlijk kunnen burgers ook richting systeemverandering werken, bijvoorbeeld door het steunen van ngo's, contact zoeken met volksvertegenwoordigers en protesteren tegen zwervuilcreatie.'

Beeld Daniel Cohen

Denkt u dat burgers genoeg over plasticvervuiling weten?

'Ze weten er wel iets van, maar worstelen met de vraag wat we precies moeten doen met die informatie. Al decennia zijn er bewustwordingscampagnes. Daarin schuilt het gevaar dat ze averechts werken, als ze bijvoorbeeld ongewenst gedrag normaliseren. Uit onderzoek naar de gevolgen van campagnes tegen drugsgebruik blijkt dat sommige kinderen juist gingen gebruiken nadat ze in aanraking waren gekomen met een campagne tegen drugs. Gaan we het langzamerhand normaal vinden dat de stranden en oceanen vies zijn? Ongevoeligheid voor milieukwesties, environmental amnesia, ligt op de loer.


'Bovendien: als we mensen bewust hebben gemaakt van de vervuiling in de zee, hebben we hun dan ook genoeg handvatten gegeven om hun gedrag te veranderen? Ik ben een wetenschapper en zweer bij het delen van informatie, maar het geven van voorlichting en feiten alleen is niet voldoende. Die vertalen zich niet direct in actie.


'In die zin staan we op een cruciaal punt, want er is nooit eerder zoveel plastic én zoveel informatie over plastic geweest. Dat stelt mij als wetenschapper voor de vraag hoe ik de informatiestroom, de feiten moet begeleiden om zo veel mogelijk positieve impact te creëren. Er is niet één manier om dat te doen. Het is volgens mij belangrijk dat een verhaal in staat is om mensen te raken. Dat is de crux, van feiten en kennis naar commitment. We hoeven niet over één nacht ijs te gaan, maar een stroomversnelling kunnen we goed gebruiken. En de ervaringen in de afgelopen jaren geven me hoop.'

1000 dagen plastic bij de Volkskrant en Pakhuis de Zwijger

Bahram Sadeghi ontvangt u zaterdag graag voor een gesprek op de open dag, tussen zijn collectie plastic afval in de Van Gendthallen, aan de VOC-kade in Amsterdam. Hij gooide zijn plastic gedurende 1.000 dagen niet weg. Er is parkeergelegenheid, de hal is bereikbaar met tram 10, tram 26 en bus 22. Ingang tegenover café Amsterdam Roest.Meer info: volkskrant.nl/kijkverder

Donderdag 29 september

U bent welkom op een gratis, vrolijke interactieve avond in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Bahram Sadeghi presenteert de bevindingen van zijn plastic-experiment en u kunt workshops volgen met experts. Reserveren: dezwijger.nl

Elke dag

Filmpjes. Tussen zijn collectie spreekt Sadeghi deskundigen, uitvinders, activisten en mensen uit het bedrijfsleven over plastic. Houdt volkskrant.nl/kijkverder in de gaten en volg de Volkskrant op Facebook en Twitter.

Hoop? Maar u vertelde net dat het gevaar dreigt dat we ongevoelig raken voor milieuzaken?

'Bij de troonwisseling van Willem Alexander wilde de gemeente Amsterdam 150 duizend ballonnen oplaten. Er kwam een initiatief om dat tegen te houden, want een ballon die omhoog gaat, komt uiteindelijk ook omlaag en wordt zwerfafval of junkfood voor vogels. Dankzij dat initiatief zijn die duizenden ballonnen geen zwerfvuil geworden. Dat is het mooie: je hebt geen ballonnen in de lucht nodig om een feest te bouwen.'

Heather Leslie is een van de sprekers tijdens de slotavond van het project 1000 Dagen Plastic in Pakhuis de Zwijger op 29 september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden