Verslaggeverscolumn Den Haag

De PvdA is als Wile E. Coyote: gewoon doorhollen, ook al is de grond onder je voeten verdwenen

Waarom de PvdA nog steeds zoveel burgemeesters levert

Wile E. Coyote, vasthoudende valserik in de Road Runner-tekenfilms van Chuck Jones, is er heel goed in. Dan achtervolgt hij weer eens zijn prooi, de blauwe renkoekoek, merkt hij niet dat hij bij de rand van het ravijn is gekomen, draaft nog een tijdje door in het luchtledige en komt er tot zijn ontsteltenis achter dat hij geen vaste grond onder de voeten heeft. Meestal net te laat om de ravijnrand nog te grijpen. Een enkele keer wordt een loopplank uitgeschoven zodat hij rechtsomkeert kan maken.

Wile E. Coyote (Road Runner) draaft door. Beeld beeld uit tekenfilm Road Runner

Zo’n luchtlopersgevoel bekruipt me bij de PvdA en bestuursposten. Aanleiding was de benoeming van de nieuwe commissaris van de koning in Utrecht. Alweer een PvdA’er, nog geen jaar geleden ging Drenthe ook al naar de PvdA. Hoe kan dat, mag de PvdA gewoon op de oude voet meedoen bij de verdeling van bestuursposten?

Ik ging turven. PvdA-commissarissen van de koning: 3 stuks (CDA: 4, VVD: 3, D66 en CU: 1). Dijkgraven: 5 (VVD: 5, CDA: 3, D66: 2). Bij de burgemeesters van steden van meer dan honderdduizend inwoners hetzelfde patroon: tien voor de PvdA, op gelijke hoogte met de VVD. Andere partijen spelen bij dit alles amper een rol.

De PvdA behoort dus tot de grote hofleveranciers. Terwijl er toch het nodige gebeurd is. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 was Terschelling de enige gemeente waar de PvdA in de topdrie eindigde – en dat nog op het nippertje. En sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 doet de partij nog maar in 81 gemeenten mee in het college.

Zoiets wordt weerspiegeld in de burgemeestersbenoemingen, zou je denken. Opnieuw turven. Wat blijkt: in 2017 werden op een totaal van 97 burgemeesters 18 PvdA’ers benoemd – tegen 30 VVD’ers, 22 CDA’ers en 13 van D66. In 2018 werden tot dusver 44 burgemeesters benoemd. Daarvan waren er 11 PvdA-lid (VVD: 11, D66: 7, CDA: 6). Andere partijen leveren amper burgemeesters. De lokale partijen, goed voor 33 procent van de stemmen, kregen er in 2018 tot dusver 3.

De PvdA is een fantoompartij geworden: de kiezers zijn weg, verder blijft alles bij het oude. Vandaar ook de vier kandidaten die zich meldden om de senaatsfractie te gaan leiden. Dat is meer dan bij alle andere partijen. Terwijl het nog maar afwachten is of de PvdA überhaupt vier senaatszetels zal bemachtigen.

Zulk gedrag kan alleen als de omgeving meewerkt. Bij burgemeestersbenoemingen is de landelijke bemoeienis beperkt, een vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad doet een voordracht die in de praktijk altijd wordt overgenomen. Het kan niet anders of die commissies stellen een groot vertrouwen in PvdA-kandidaten. Dat is ook wat een rondje langs de – schaarse – specialisten op het gebied van partijpolitieke benoemingen oplevert. ‘De structuren zijn taai en stevig’, zegt Nico Baakman, onderzoeker aan de universiteit van Maastricht. ‘Die commissies streven naar consensus. Dan kom je al snel bij een middenpartij uit.’

Niesco Dubbelboer van Meer Democratie, dat zich beijvert voor gekozen burgemeesters, vindt dat je door die vertrouwenscommissies ‘vrij grijze figuren’ als burgemeester krijgt. ‘PvdA’ers passen in dat profiel; degelijk, niet te wild, niet geprononceerd, geen grote eigen agenda.’

Iets vergelijkbaars zegt Geerten Waling, coauteur van een nuttig boek over lokaal bestuur: Gemeenten in de genen. ‘Als de basis wegvalt, functioneren partijnetwerken gewoon door. Die hebben hun lijntjes naar de commissarissen en naar Den Haag.’ Dat is niet per se slecht, nuanceert hij. ‘De PvdA heeft relatief goede bestuurders. En voor het burgemeestersambt is partijkleur niet zo relevant.’ Bovendien: driekwart van de Kamerfractie zat vorig jaar ineens zonder werk, net als nogal wat wethouders. De vijver aan potentiële bestuurders is bij de PvdA overvol.

Nelleke Vedelaar heeft het niet in haar systeem. Beeld ANP

Nelleke Vedelaar, voorzitter van de PvdA, ontkent dat er een vanuit het partijbureau gedirigeerde meesterstrategie achter al die binnengetakelde burgemeestersposten schuilgaat. ‘Het is dat je er mee komt, ik had die benoemingen niet zo in m’n systeem’, zegt ze. Een klasje of kweekvijver is er volgens haar niet. ‘We investeren in trainingen en hebben veel ervaren mensen met passie voor lokaal bestuur. Al bij de gemeentelijke coalitievorming waren vaak PvdA’ers betrokken als informateur.’ Of de PvdA nu niet ver boven z’n stand leeft? ‘Ik ben niet zo van dat gevoel voor standen.’

Uiteindelijk lijkt het erop dat CDA-leider Buma de toestand het best heeft omschreven. Toen Lodewijk Asscher hem in arren moede kwam vragen hoe je met zo’n grote verkiezingsnederlaag moet omgaan, zei hij: ‘Gewoon doorgaan, ze zullen blijven doen alsof je een grote partij bent.’

De strategie van de coyote werkt.   

Bouke Arends, nieuwste PvdA -burgemeester. Beeld Rechtenvrij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden