Provinciale statenverkiezingen Rob Jetten

De Provinciale Statenverkiezingen als grote vuurproef voor Rob Jetten

‘Ik had me er al op ingesteld dat niet alles goed zou gaan', zei Rob Jetten maandag in het Amsterdamse hotel The Grand bij de uitreiking van de Diversity Awards. Beeld Freek van den Bergh

Rob Jetten staat bij het begin van de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen voor een vuurproef. Medestanders roemen zijn kalmte en standvastigheid als nieuwbakken D66-fractievoorzitter. Nu moet blijken of deze ‘serieuze jongen’ ook stemmen kan trekken. ‘Ik mis het echte contact.’

Op het Plein voor de Tweede Kamer praat ex-D66-leider Alexander Pechtold met twee journalisten. De oude voorman is net even terug geweest op de D66-burelen. Op verzoek van de fractie, benadrukt Pechtold, want hij heeft zich voorgenomen afstand te houden, behalve als er een beroep op hem wordt gedaan. Dat is nu gebeurd, een dikke maand voor de Provinciale Statenverkiezingen.

Heeft de ex-partijleider geholpen bij de voorbereiding op de voor zijn opvolger Rob Jetten cruciale televisiedebatten, te beginnen donderdag bij RTL? Het antwoord blijft beperkt tot een flauw glimlachje.

Pechtold zit midden in een verhaal over zijn nieuwe bestaan (‘er is leven na de politiek’) als zijn opvolger Rob Jetten (31) samen met vice-fractievoorzitter Steven van Weyenberg en politiek adviseur Elise van Zeeland uit het Tweede Kamergebouw stapt. Zodra de nieuwe D66-fractievoorzitter binnen gehoorsafstand komt, zegt Pechtold opeens theatraal tegen de journalisten: ‘En ik vind dus dat Rob het ge-wel-dig doet...’

Jetten lacht, lijkt even iets te willen zeggen, maar loopt toch maar verder.

De scène op het Plein illustreert het verschil tussen de oude leider en zijn troonopvolger. Pechtold was een politieke marketeer die altijd de voorgrond zocht. Jetten lijkt minder te snakken naar aandacht. Bedachtzaam, beheerst en evenwichtig, zijn de kwalificaties die op het Binnenhof vallen.

Jetten noemt zichzelf ‘echt iemand van de inhoud’. ‘Hij zit veel dichter op de dossiers dan Pechtold’, merkt ook een coalitiebron op. ‘Ik heb hem destijds leren kennen als een heel serieuze, gemotiveerde jongen die het vooral om de inhoud gaat’, zegt historicus Thijs Kleinpaste, die ooit met hem optrok bij de jongerenbeweging van D66.

Zo is de aanvankelijke angst binnen de coalitie voor ‘een jonge hond’ als nieuwe D66-fractievoorzitter langzaam vervlogen in de eerste vier maanden van zijn regime. Een andere vraag dringt zich daardoor wel op: kan deze serieuze jongen tijdens de komende campagne kiezers naar zich toetrekken?

Rob Jetten tijdens de uitreiking van de Diversity Awards in Amsterdam. Beeld Freek van den Bergh

De vooruitzichten zijn niet bepaald gunstig. Van een Jetten-effect is vooralsnog geen sprake in de peilingen. Wat meespeelt is dat de nieuwe D66-fractievoorzitter vrijwel meteen het mikpunt van hoon werd, omdat hij na zijn aantreden wel erg vaak hetzelfde antwoord gaf op vragen van journalisten. Een bijnaam was geboren: ‘Robot Jetten.’ ‘Ik wilde het zo graag goed doen’, concludeert Jetten later. ‘Dan ben je te geconcentreerd.’

‘Er bestaan geen wittebroodsweken meer voor een politicus’, zegt een prominente partijgenoot naar aanleiding van alle kritiek. ‘Voor Rob waren er zelfs geen wittebroodsuren.’

Op een ander terrein boekt Jetten wel succes: onder zijn leiding slaagt D66 erin om het thema klimaat naar zich toe te trekken. Als voormalige fractiespecialist spreekt hij met meer gezag over het onderwerp dan Pechtold. Dat VVD’er Klaas Dijkhoff hem vervolgens wegzet als ‘klimaatdrammer’ blijkt een verkapte zegen. Inmiddels kijken talkshows niet meer automatisch naar Jesse Klaver als het onderwerp aan de orde komt, maar ook naar Jetten, die vorige maand bijvoorbeeld bij Jinek nog de degens kruiste met Thierry Baudet over het thema. Niet voor niets verkoopt D66 nu klimaatdrammer-T-shirts.

Jetten wekt nog niet de indruk dat hij gebukt gaat onder de hectiek van zijn nieuwe functie. ‘Ik had me er vooraf ook al op ingesteld dat niet alles goed zou gaan’, zegt hij maandag in het Amsterdamse hotel The Grand bij de uitreiking van de Diversity Awards door Winq, ‘het lifestyleblad voor gay mannen’. Koeltjes: ‘Dat bleek te kloppen.’

Winq presenteert Jetten als ‘milieumessias’ en ‘de James Dean van Den Haag’, maar ook tijdens de met oesters, gin-tonics, langoustines en rodebietijs gelardeerde bijeenkomst valt vooral zijn kalmte op. Hij maakt met iedereen een praatje – van een queer met reusachtig blonde pruik tot de deftige mevrouw die even haar visitekaartje komt afgeven – maar van branie is geen sprake. Van overdreven bewondering door het gemêleerde publiek evenmin. Lang niet iedereen blijkt Jetten, die met zijn vriend aanwezig is, meteen te herkennen.

Vreemd is dat niet. Voor de buitenwereld is Jetten na amper een jaar Kamerlidmaatschap uit het niets omhoog geschoten. Binnen de partij heeft hij juist een lange mars door de rangen gemaakt.

Een meeloper is hij niet. Jetten sluit zich al rond 2006 aan bij D66, het jaar dat de partij nul zetels scoort in de peilingen en op sterven na dood lijkt. Zijn voorkeur voor de partij is al eerder aan de oppervlakte gekomen. ‘Ik was echt zo’n nerd die op zijn twaalfde al de krant las’, verklaart de in Brabant opgegroeide Jetten in het jongerenblad van D66. ‘Op dat moment was ik erg geïnteresseerd in de medisch-ethische agenda van D66.’

Eenmaal student bestuurskunde in Nijmegen dompelt Jetten zich onder bij D66, een partij waar volgens hem ‘iedereen zichtbaar zichzelf kan zijn’. Hij richt een lokale afdeling van de Jonge Democraten op en bombardeert zichzelf meteen maar tot voorzitter. Een kleine twee jaar later, in 2008, schopt hij het tot landelijk voorzitter van de jongerenbeweging van de partij. Hij is dan al een ‘fractievolger’ bij de kleine D66-fractie in de Nijmeegse gemeenteraad. Jetten mag als een soort mini-raadslid commissievergaderingen bijwonen.

‘Hij vond politiek echt heel interessant’, zegt toenmalig fractievoorzitter Duco Bodewes terugblikkend. ‘Wat me vooral verbaasde was hoeveel dossierkennis hij al had op zo’n jonge leeftijd. Het is ook een positieve jongen die bijna altijd een glimlach op zijn gezicht heeft. Ik heb hem eigenlijk nooit boos of verongelijkt gezien. Hij doet gewoon niet zo moeilijk.’

Dat valt ook op als Jetten zich rond 2009 voor het eerst op Binnenhof meldt. Als stagiair van de tweekoppige Eerste Kamerfractie van D66 groeit hij uit tot de rechterhand van fractievoorzitter Gerard Schouw, die samen met Pechtold en partijvoorzitter Ingrid van Engelshoven de trojka vormt die D66 weer overeind probeert te helpen. Jetten komt zo bij de top van de uitgedunde partij bekend te staan als ‘een plezierig iemand’, ‘analytisch sterk’ en ‘consciëntieus’.

Het verbaast niemand dat Jetten als 22-jarige student al wordt benaderd om lijsttrekker in Nijmegen te worden. Niemand is tegen. Tegenstrevers zijn er niet. D66 zit landelijk weer in de lift en Jetten boekt in 2010 forse winst bij de gemeenteraadsverkiezingen. In 2014 – de hoogtijdagen van Pechtold – boekt hij opnieuw een klein plusje.

Betekent het ook dat Jetten een begenadigd campaigner is? Zeker is dat D66 in die tijd hoog inzet. Pechtold prijst hem in 2010 bij kiezers aan als ‘de Kennedy aan de Waal’. Een lokale voorzitter zal hem later omschrijven als ‘een soort Messi van de politiek’. Ook het regionale dagblad De Gelderlander spreekt in die jaren van ‘een supertalent’.

Toch valt Jetten niet op als een publiekslieveling – iets wat bijvoorbeeld wel gebeurt bij de VVD’er Klaas Dijkhoff die zich in dezelfde periode in Breda op de kaart zet als een pr-gevoelige lokale lijsttrekker die altijd sappige oneliners paraat heeft. Jetten kiest als jonge politicus vaker voor opiniestukken in de krant met onderwerpen die uiteenlopen van onderwijsbeleid tot autoluwe straten en de relatie met Duitsland.

De D66’er is in die tijd ook wel degelijk een scherpe debater, meent Pepijn Boekhorst, die als GroenLinks-lijsttrekker de degens met hem kruist in 2014. ‘Dat gaat wel heel fair bij hem. Op de inhoud. Het is een prettig, betrouwbaar persoon.’

Rob Jetten tijdens de uitreiking van de Diversity Awards in Amsterdam. Beeld Freek van den Bergh

Hans van Hooft, die als ervaren SP-lijsttrekker in 2014 één zetel meer haalt dan D66, is minder onder de indruk. ‘Het talent van Jetten is dat hij zonder iets van papier te lezen een reclamefolder vol mooie teksten kan uitspreken. Pam, pam, pam. Zonder hapering. Het is zijn sterkte en zijn zwakte. Ik miste ook in Nijmegen al de authenticiteit, het echte contact. Het is te glad. De bijnaam Robot Jetten verbaast mij eerlijk gezegd niet.’

Met de grote ideologische verschillen tussen SP en D66 heeft dat volgens Van Hooft niets te maken. ‘Ik zag ooit Rutte toen hij als staatssecretaris van Sociale Zaken een verhaal hield, hier in het linkse bolwerk Nijmegen. Toen dacht ik meteen: deze jongen kan wel eens de eerste man van de VVD worden. Dijkhoff zag ik twee keer en ik wist meteen: dit is de volgende. Toen Jetten opvolger werd van Pechtold was mijn eerste reactie: ik denk niet dat Rob het gaat redden. Ik zie hem eerder als een stabiele bestuurder dan als een stemmentrekker of volksvertegenwoordiger.’

In een campagne kan veel veranderen. Diederik Samsom stond als beginnend fractievoorzitter bekend als een heethoofd en betweter, maar steeg na een succesvol debat plotseling toch in de kiezersgunst. Bij Emile Roemer was één grappige opmerking – ‘niemand kan mij verwijten dat ik te vroeg piek’ – genoeg om in 2010 als onbekende en in de peilingen slecht scorende SP-leider toch het voordeel van de twijfel te krijgen. ‘Het enige wat Jetten hoeft te doen, is uitblinken tijdens de komende televisiedebatten’, concludeert voormalig campagnestrateeg Dig Istha.

Ook zijn eigen partij wacht in spanning af of dat gaat lukken. Er zijn weinig D66’ers die nu al hardop zeggen dat Jetten hoe dan ook de nieuwe lijsttrekker moet worden. Als Jetten de komende maanden niet doorbreekt, staan er genoeg andere kandidaten klaar. Ministers als Kajsa Ollongren en Sigrid Kaag worden het meest genoemd.

Het is ook niet helemaal duidelijk of Pechtold nu al de toekomstige lijsttrekker in hem zag. NRC onthulde eerder dat Pechtold de jongeling aanvankelijk juist als bestuurder in het vizier had. Jetten, die na zijn studietijd bij ProRail gaat werken en zich met zijn vriend en hond vestigt in het dorpje Ubbergen, is aanvankelijk uitverkoren om staatssecretaris van Infrastructuur te worden. Na interne verontwaardiging over het passeren van competente vrouwen ging die post naar Stientje van Veldhoven. Jetten kwam in de Kamer. Daar raakt Pechtold er wel al snel van overtuigd dat hij de beste man is om de fractie en coalitie op een evenwichtige manier te leiden.

Jetten zelf lijkt ook te wennen aan die positie. Bij de prijsuitreiking in hotel The Grand is er ondanks de aanwezigheid van NRC Handelsblad, de Volkskrant en Het Parool geen D66-woordvoerder aanwezig – een zeldzaamheid voor Haagse politici. Zijn das heeft Jetten afgedaan en het deert hem niet dat hij tijdens het diner samen met zijn vriend uitgebreid wordt gefotografeerd.

‘Ik ben eigenlijk helemaal niet bezig met mijn geaardheid’, zegt de D66’er, die als middelbare scholier uit de kast kwam. ‘Voor mij is het zo vanzelfsprekend, maar toch blijkt het voor veel mensen echt iets te betekenen dat een grotere coalitiepartij nu een homoseksuele fractievoorzitter heeft. Daarom vind ik het ook leuk om dit een keer te doen.’

De korte speech bij de uitreiking van de prijs doet Jetten zonder papier. Hij noemt Nederland ‘eigenlijk een heel tolerant land’. ‘Maar de emancipatie is niet af zolang het in Spanje makkelijker is om hand in hand te lopen dan in Nederland, zolang je het draagmoederschap niet goed kunt regelen in dit land, zolang er politici zijn die zoiets verschrikkelijks ondertekenen als de Nashville-verklaring.’ Het is goed voor een open doekje van het publiek.

Na afloop komt één prijswinnaar naar Jetten toe met de vraag of hij een handtekening wil zetten bij een fotoshoot met de D66’er in de Winq. ‘Het is voor mijn vriend’, zegt de man enthousiast. Om er meteen aan toe te voegen: ‘Die was een enorme fan van Alexander Pechtold.’

Jetten is een man die inmiddels weet wat incasseren is. Hij signeert met een glimlach.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden