De premier moet kiezen

Zijn economen het ooit ergens over eens? Nu wel, zegt premier Balkenende: belastingverhogingen werken contraproductief.

Rens van Tilburg

Traditioneel zwijgen met kerst de kanonnen. Bij ons echter knalden de premier en zijn eerste plaatsvervanger het jaar uit met enkele luidruchtige schoten voor de boeg. Wouter Bos liet weten dat bij de komende gemeenteraadsverkiezingen ‘de handschoenen’ uitgaan. Het kerstoffensief van Balkenende was inhoudelijker van aard.

Puur
Hij liet weten dat in zijn pakket om het gat in de overheidsbegroting te dichten geen plek is voor lastenverzwaringen. Balkenende: 'Daar kun je ideologisch over denken, maar laat ik het even puur economisch bekijken. Economen zijn het erover eens dat belastingverhogingen contraproductief werken.'

Dat laatste zinnetje is opmerkelijk. Het komt namelijk niet vaak voor dat ‘de economen’ het ergens over eens zijn. Wat zeg ik, een eenduidige uitspraak van een enkele econoom is een zeldzaamheid. ‘Give me a one handed economist!’ riep de Amerikaanse president Truman uit. Tot wanhoop gedreven door zijn economen die onvermoeibaar de voors en tegens van de verschillende beleidsopties inzichtelijk bleven maken (‘On the one hand, but on the other hand’), schijnbaar niet geïnteresseerd in de vraag: wat te doen?

Vanwaar dan nu die economische eensgezindheid over de ‘contraproductieve’ werking van belastingverhogingen? Het is waar dat weinig economen op dit moment hogere belastingen bepleiten. Maar ook hier is er wel iets ‘aan de andere hand’. Er zijn namelijk ook nauwelijks economen die miljardenbezuinigingen in de publieke sector bepleiten. En laat dat nu net zijn wat de premier nastreeft. Tegenover het nalaten van ‘contraproductieve’ lastenverzwaringen stelt hij een ‘kleinere overheid’.

Knop
Maar ook bezuinigen op de overheid kan heel ‘contraproductief’ zijn. In de eerste plaats kunnen deze bezuinigingen het prille economisch herstel in de knop breken. Maar daarnaast gebeuren met overheidsgeld soms ook hele ‘productieve’ dingen. Publieke uitgaven zijn vaak investeringen in de kwaliteit van de samenleving. De opbrengsten hiervan zijn vaak nog maar slecht in de statistieken terug te vinden, maar worden daarom niet minder gevoeld door de bevolking.

Mooie illustraties daarvan zijn te vinden in twee rapporten van het Centraal Planbureau (CPB) die kort voor de kerstvakantie verschenen. Een eerste studie kijkt naar de verschillen in criminaliteit tussen Nederlandse gemeenten. Daar is iets raars aan de hand. Zo lijken Utrecht en Leiden sociaal-economisch erg op elkaar. Toch is per hoofd van de bevolking het aantal misdaden in Utrecht ruim twee keer zo groot.

Geheel in kerststemming keken de economen van het CPB eens de rol van het ‘sociaal kapitaal’: de betrokkenheid, het altruïsme en het vertrouwen van de bevolking. Dit sociaal kapitaal blijkt uiterst relevant, het verklaart ongeveer tien procent van de verschillen in criminaliteit. Ter vergelijking: verschillen in werkloosheid, het aantal coffeeshops en onderwijsniveau verklaren tezamen ongeveer zes procent.

Sociaal kapitaal
Het opbouwen van sociaal kapitaal is een langdurig en kostbaar proces. Zo is het nu hoog op plaatsen waar 150 jaar geleden veel scholen stonden. Wat kunnen de beleidsmakers van vandaag met die wijsheid? Het CPB noemt het tegengaan van schooluitval als een voor de hand liggende prioriteit. In haar eerder verschenen ‘kerstrapport’ wees het CPB er al op dat we te weinig gebruik maken van kinderzorg en kinderopvang als instrumenten om integratie en emancipatie te bevorderen en dat we te weinig investeren in onderwijs en onderzoek.

Allemaal nuttige en productieve publieke uitgaven, volgens deze economen. Maar zoals economen ook weten: ‘there is no such thing as a free lunch’. Gelukkig constateert hetzelfde kerstrapport dat een hoge belastingdruk niet nadelig hoeft te zijn voor onze welvaart en ons welzijn. Sterker: de enigen die meer verdienen en gelukkiger zijn dan wij, betalen juist meer belasting. Scandinaviërs geven 46 procent van hun inkomen aan de overheid, tegenover 39 procent in Nederland. De studie bevat ook ideeën over waar de belastingen bij ons omhoog kunnen: bijvoorbeeld ‘de beter bedeelde 65-plussers’ en de uitstoot van broeikasgassen.

Keuzes
Onze premier moet het in dit jaar vol lastige keuzes dus stellen zonder eenstemmig economenkoor. Maar ook omgeven door genuanceerde economen is daadkrachtig en visionair optreden mogelijk. Het was president Harry S. Truman die tekende voor de Marshall-hulp die Europa er na de Tweede Wereldoorlog weer bovenop hielp. Ook toen wist men dat het huishoudboekje uiteindelijk wel moet kloppen, maar eveneens dat sommige investeringen zich dubbel en dwars terug betalen.

Dit is de eerste aflevering van een serie columns van Rens van Tilburg

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden