Opinie

De pedagogische tik komt wel hard aan

Voorstanders van de tik menen dat ouders autoritair moeten optreden. Een achterhaalde misvatting, schrijft Gabriëlle Jurriaans. 'Kinderen die af en toe geslagen worden, zijn vaker agressief.'

Beeld anp

Gepensioneerd kinderarts Rob Bakker betoogde in de Volkskrant van 2 augustus dat de pedagogische tik geen kwaad kan. Sterker nog, om grenzen te bewaken en ouders niet pedagogisch onmachtig te laten zou het een prima middel zijn. 'Een verbod verhoogt de kans op opvoedingsverlegenheid,' stelt Bakker. 'Dan kunnen ouders na een poosje ontploffen.' Een interessante stellingname. Het klinkt bijna logisch. Bijna. Want aan de redenatie en argumentatie van Bakker schort het een en ander.

Op de website van het tijdschrift voor en door artsen Medisch Contact staat het volledige artikel van Rob Bakker en zijn collega Anneke Bult-Bunschoten te lezen. Hierin wordt door de artsen onderzoek aangehaald waar de schadelijkheid of de effectiviteit van de klap gemeten is. Met die schadelijkheid lijkt het soms mee te vallen: kinderen tussen de twee en zes jaar lijken iets minder agressief, gehoorzamer en minder schooluitval te hebben. Vóór de leeftijd van twee en na de leeftijd van zes jaar zijn er in dit onderzoek wél negatieve gevolgen gemeten. Dit onderzoek zegt dus niet zoveel.

Ineffectief

Daarnaast zijn onderzoeken altijd indicaties: je kunt hooguit zeggen dat er aanwijzingen zijn, maar niet dat er definitief bewezen is dat zo'n tik geen schade doet. En de aanwijzingen dat slaan wél schade doet, is een heel stuk overtuigender. Zoals de review van Elizabeth Gershoff, ontwikkelingspsycholoog aan de Universiteit van Texas, die vorig jaar haar artikel 'Spanking and Child Development: We Know Enough Now to Stop Hitting Our Children' publiceerde. Haar conclusie is dat het slaan van kinderen niet alleen schadelijk is, maar ook ineffectief.

Maar laten we er neutraal naar kijken: stel dat heel af en toe een tik geen kwaad kan, wat leert een kind er dan van? Wat is precies de pedagogische waarde van zo'n klap? Als we er vanuit gaan dat kinderen vooral gedrag leren door het af te kijken van anderen in hun omgeving, dan kan je stellen dat een kind leert dat slaan soms geoorloofd is om een ander te laten doen wat je wilt. Macht dus. Waarbij het recht van de sterkste geldt.

Agressief gedrag van kinderen

Het is dan ook niet verbazingwekkend dat een grote meerderheid van studies een link leggen tussen het lichamelijk straffen door ouders en agressief gedrag van kinderen. Met andere woorden: kinderen die af en toe geslagen worden, zijn vaker agressief. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat het IQ van kinderen lager wordt van de pedagogische tik.

De vraag is waarom twee artsen het dan nodig vonden het slaan van kinderen door ouders te verdedigen. Wanneer je het stuk goed leest, komt het woord 'discipline' vaak voor. De schrijvers van het stuk gaan ervan uit dat kinderen goed gedrag opgelegd en aangeleerd moet worden, dat grenzen gehandhaafd dienen te worden en zij gaan uit van het vertrekpunt dat ouders dat - eventueel met harde hand - disciplinair en top down aan hun kinderen moeten opleggen.

De artsen menen kortom dat je je als ouder autoritair en disciplinair tegenover je kinderen dient op te stellen. En daar gaat het in het stuk eigenlijk mis. Pedagogisch inzicht van de laatste jaren toont juist iets anders aan.

Autoritaire opvoeding

Recent heeft onderzoeker Rianne Kok naar aanleiding van haar onderzoek, waaruit blijkt dat kinderen slechter luisteren naar een barse moeder, gezegd: 'Ieder kind is uniek, maar een autoritaire en afstraffende opvoedingsstijl raad ik niet snel aan op basis van mijn onderzoek.' Dat een zogenaamde autoritaire opvoeding gelinkt is aan agressie op latere leeftijd bleek al eerder uit andere onderzoeken.

Daarnaast kan een incidentele tik leiden tot vaker en minder gecontroleerd slaan. Uit onderzoek van bijvoorbeeld Adam J. Zolotor, assistent-professor aan de UNC School of Medicine, blijkt dat moeders die hun kind een pedagogische tik geven, drie keer vaker ook hardere maatregelen inzetten tegen hun kinderen dan ouders die helemaal niet slaan.

Dat is ook vanuit de pedagogiek gezien logisch: als je als ouder ervan uit gaat dat je kind moet doen wat jij zegt, en een incidentele tik niet tot gewenst resultaat leidt, dan is de kans aanwezig dat je dan naar hardere middelen zult grijpen en zelfs tot mishandeling overgaat. Als het doel is het kind te dwingen, dan zullen sommige ouders vinden dat het de middelen heiligt.

Drogredenatie

Maar als je als ouder het doel hebt een gelijkwaardige, respectvolle relatie te hebben en te houden met je kind, dan laat je die tik natuurlijk gewoon achterwege. Die levert namelijk niets op, behalve misschien op korte termijn wat aangepast gedrag, maar de gevolgen op de langere termijn zijn groot. En dat maakt de uitspraak van Bakker over het verschil tussen de 'pedagogische' tik en kindermishandeling nogal potsierlijk.

Het lijkt erop dat Bakker en zijn collega vooral een eigen punt hebben willen maken. Hun focus op het gewenste effect van een tik (lees: een kind doet wat een ouder verlangt) is een verkeerd uitgangspunt. Het gaat voorbij aan de vraag of dat überhaupt bij goed ouderschap hoort. Het stuk gaat uit van het idee dat discipline en conditioneren bij het ouderschap horen en dat ouders zich onmachtig zouden kunnen voelen wanneer je hen de tik afneemt. Dat is een drogredenatie: als ouders zich onmachtig voelen als ze hun kinderen niet mogen slaan, misschien zou dan wat vaker een liefdevolle omgang met kinderen moeten worden gepropageerd. Door artsen bijvoorbeeld.

Stellen dat een incidentele tik af en toe geen kwaad kan, wil niet hetzelfde zeggen als 'het kan geen enkel kwaad'. Het bewijs daarvoor is te groot. En in een land waar 350.000 kinderen per jaar worden mishandeld, is elke klap er één teveel. Dan moeten we geen pleidooi houden vóór de pedagogische tik, dan is een zero tolerance-houding ten aanzien van een ander fysiek pijn doen op zijn plaats.

Gabriëlle Jurriaans is schrijver en redacteur, gespecialiseerd in opvoeding en onderwijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden