CommentaarPeter Giesen

De overwinning op ‘Brussel’ van Orbán en Morawiecki stelt weinig voor

Orbán en Morawiecki bij aanvang van de Europese top donderdag.  Beeld EPA
Orbán en Morawiecki bij aanvang van de Europese top donderdag.Beeld EPA

De koppeling tussen EU-subsidies en rechtsstaat – die er volgens hen nooit zou komen – is overeind gebleven.

Het is de kunst van het Brusselse compromis: formuleer een tekst die door alle partijen thuis als een overwinning kan worden verkocht. Het is een lelijke, maar onvermijdelijke methode om 27 soevereine lidstaten bij elkaar te houden. Soms levert dat moeilijk verteerbare beelden op: donderdagavond verkochten de Hongaarse premier Orbán en zijn Poolse collega Morawiecki het compromis over de begroting en de rechtsstaat als een geweldige overwinning op ‘Brussel’. Door een paar kleine concessies te doen, gaven Nederland en andere democratische landen Polen en Hongarije de kans om hun leugenachtige propaganda te bedrijven.

In werkelijkheid hebben Orbán en Morawiecki weinig binnengehaald. De koppeling tussen EU-subsidies en rechtsstaat, die er volgens hen nooit zou komen, is overeind gebleven. De introductie wordt vertraagd doordat Polen en Hongarije de koppeling bij het Europees Hof van Justitie zullen aanvechten, maar dat ligt in de Europese regels besloten. Elke lidstaat mag een verordening aan het Hof voorleggen. Vanaf 1 januari 2021 mag de Europese Commissie wel beginnen met het opbouwen van zaken tegen Polen, Hongarije of andere overtreders. Subsidies kunnen pas worden teruggevorderd als het Hof de koppeling heeft goedgekeurd, hetgeen naar verwachting zal gebeuren. Zoals premier Rutte op de persconferentie na afloop van de Europese top zei: de flitspalen worden neergezet, alleen worden de boetes met terugwerkende kracht betaald.

Met de koppeling tussen EU-subsidies en de rechtsstaat heeft de Europese Commissie een nieuw instrument tegen landen die hun rechtsstaat aantasten. Het is een instrument met een beperkte reikwijdte: anders dan soms wordt gesuggereerd, kan het niet worden gebruikt om landen te dwingen migranten op te nemen of homorechten te respecteren. Het kan alleen worden ingezet als de financiële belangen van de EU worden geschaad, bijvoorbeeld als een geschil over fraude met EU-geld niet kan worden beoordeeld door een onafhankelijke rechter. 

Het is ook een instrument waarvan de praktische betekenis nog moet blijken. Niettemin: dat de Europese Commissie een nieuw instrument krijgt, hoe beperkt ook, is een stap in de goede richting. De deal die donderdagavond in Brussel werd gesloten is dan ook verdedigbaar, al liet die ruimte aan de propaganda van Orbán en Morawiecki. De koppeling tussen subsidie en rechtsstaat bleef overeind, terwijl een mislukking van de onderhandelingen enorme gevolgen zou hebben gehad. Dan zouden Polen en Hongarije hun veto hebben uitgesproken over de begroting en het herstelfonds, die dringend noodzakelijk zijn om de economische gevolgen van de coronapandemie te bestrijden en de cohesie tussen Noord- en Zuid-Europa te behouden. 

Zonder begrotingsdeal was er ook geen akkoord over het klimaat bereikt, waardoor de Europese Unie ook op dit punt met lege handen zou staan. Samen met een dreigende no-deal Brexit en een gebrek aan voortgang bij het migratiepact dreigde het jaar 2020 te eindigen in stagnatie en mislukking.

Het echec is afgewend, Europa kan weer even vooruit. Toch is het onderliggende probleem allerminst opgelost: de grote kloof tussen West- en Oost-Europa. Voor de democratische landen in het Westen blijft het onaanvaardbaar dat landen als Polen en Hongarije profiteren van de Unie, maar haar liberale en democratische waarden aan hun laars lappen. De strijd hiertegen kan daadkrachtiger worden gevoerd, met oude en nieuwe instrumenten.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden