VerslaggeverscolumnMargriet Oostveen

De overheid gebruikt meer risicoprofielen om na de toeslagenaffaire scherp op te letten

null Beeld

Tijdens het Kameroverleg over de toeslagenaffaire en risicoprofilering bij de Belastingdienst, leek het bestaan van institutioneel racisme maandagmiddag soms toch nog de vraag. Zelfs Kamerlid Steven van Weyenberg (D66), die toch goede vragen stelde, had het eufemistisch over ‘mensen die institutioneel vooringenomen zijn behandeld’. Terwijl de Belastingdienst zelf nota bene toegaf nationaliteit als ‘risicofactor’ in de gebruikte algoritmen op te nemen. Dat is echt genoeg om institutioneel racisme te heten.

Wie vaker om zijn afkomst uit een groep wordt gecontroleerd zal gaandeweg altijd vaker in de verkeerde statistieken opduiken en over de werkelijkheid zegt dat niets. Risicoprofielen op basis van afkomst zijn daarom niet alleen discriminerend, maar ook de opsporingsversie van kwakzalverij. Wie daarvan na de toeslagenaffaire nóg niet overtuigd is, moet de uitleg van het fenomeen ‘zelfversterkende feedback-loop’ bij etnisch profileren door Ionica Smeets nog maar eens opzoeken.

Vorige week meldde de Rekenkamer dat landelijke overheidsinstanties nog steeds te weinig doen om vooroordelen te voorkomen bij het gebruik van algoritmes. Deze week onthullen de NOS en de regionale omroepen dat vijfentwintig gemeenten het gebruik van voorspellende algoritmes óók al toestaan, om fraude en criminaliteit op te sporen. Het biedt weinig hoop op het verdwijnen van afkomst uit hun risicoprofielen, omdat institutioneel racisme altijd in meer of mindere mate werd geaccepteerd in Nederland. We zijn er hooguit omzichtiger in geworden nu het zo heet.

Nederlanders zijn dol op pragmatisch handelen, ook waar het gelijkheidsbeginsel, fundament van onze rechtsstaat, dat helemaal niet toestaat. Het gelijkheidsbeginsel is drijfzand voor wie zich hier met de verkeerde afkomst op de verkeerde plaats bevindt.

Gaat u anders even gezellig mee naar de Amsterdamse Bijlmer in augustus 1975. Nadat drie Surinamers in een winkel hebben gevochten en de straat zijn opgerend besluit hoofdinspecteur Van Riessen daar ‘een stevig plukkie’ mee naar het bureau te nemen, in de hoop dat ze ertussen zitten. Bewoners van de Bijlmer zelf zien hoe tientallen Surinaamse mannen lukraak worden opgepakt: ‘een razzia van ongekende omvang’. Leo van Sprang zegt namens hen tegen de Gooi- en Eemlander: ‘…we willen (…) een gelijkwaardige behandeling hebben, net als iedere Nederlander’.

Een schoolvoorbeeld van etnisch profileren. Ik krijg het oude krantenknipsel uit de Black Archives van Jair Schalkwijk, mede-oprichter van Controle Alt Delete, de organisatie die zich ervoor inspant dat wetshandhavers alle mensen in Nederland gelijk behandelen. Bij hem thuis in Amsterdam-Noord lopen we nog eens na waar je ook ná de toeslagenaffaire op moet blijven letten.

Controle Alt Delete overlegt met de politie: ‘En van de duizend agenten die wij trainden zegt een ruime meerderheid dat ze mensen die behoren tot een groep die vaker voorkomt in de misdaadstatistieken, vaker controleren.’ Dat betekent niet dat al die agenten racisten zijn, zegt Jair. ‘Wel dat ze afkomst en etniciteit meewegen in hun beslissingen. Maar als iedereen dat doet, dan worden de cijfers van zo’n groep vanzelf disproportioneel’: zie zelfversterkende feedback-loop.

Neem de manier waarop de politie met camera’s en algoritmes zakkenrollers en winkeldieven in Designer Outlet Roermond probeerde te vangen. Jair: ‘Ze keken naar de kleur van de auto, de nummerplaat en het aantal inzittenden. Het project was opgetuigd om Roma te vangen, terwijl uit een analyse bleek dat 70 procent van de zakkenrollers en winkeldieven van Nederlandse afkomst was.’

Of die keer dat de marechaussee op zoek was naar geldsmokkelaars uit Nigeria op Eindhoven Airport. ‘In het risicoprofiel stond goed gekleed, snel lopend én een niet-Nederlands uiterlijk.’ Wie ze staande hielden: voormalig raadslid voor D66 Mpanzu Bamenga. Hij had net een lezing in Italië gegeven, over vrijheid.

‘Dat de Nederlandse overheid etniciteit, nationaliteit en afkomst als één van de redenen gebruikt om mensen in de gaten te houden’, zegt Jair, ‘dat is overal gewoon nog steeds de realiteit. En het is tijd dat de politiek eens gaat besluiten of dat mág.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden