column Daniela Hooghiemstra

De oplossing die Lodewijk Asscher denkt te hebben, lijkt onschuldiger dan die is

Omdat levensbeschouwing in Nederland een grondwettelijke basis is voor ­onderwijs, zijn er scholen waar heilige boeken doorgaan voor kennis. Daarom kan kinderen de toegang tot die scholen worden ontzegd en zijn schijnbaar gewone dingen, zoals tekenen, dansen, zingen of voetballen, er soms verboden.

Op de meeste bijzondere scholen wordt de soep niet zo heet gegeten, maar artikel 23 van de Grondwet biedt scherpslijpers de ruimte.

Met de overheidsfinanciering van bijzondere scholen werd in 1917 het schijnbaar onverzoenlijke verenigd: de seculiere visie dat niet God, maar mens en natuur de wetten maken enerzijds, en de confessionele opvatting dat alles begint en eindigt bij Hem, anderzijds.

Als zo vaak in de Nederlandse politiek, was dit een gevolg van uitruil: de financiering van het bijzonder onderwijs werd weggestreept tegen de invoering van het algemeen kiesrecht. Een explosief conflict – wie ­bepaalt de orde, de natuur/mens zelf of God/de kerk, en welke kerk – verdween daarmee onder de grond.

De controverse was toen al twee eeuwen oud. In de 17de eeuw brachten wetenschappelijke ontdekkingen het geloof dat de natuur door God zou zijn gemaakt al aan het wankelen.

Daarop volgde het inzicht dat ook in moreel opzicht wetten gelden buiten de macht van God om. Dat het menselijke verkeer onderhevig is aan een eigen ordening, dat er een eigen menselijk kompas is voor goed en kwaad, dat de wereld kortom ook, of zelfs beter, zonder heilig boek of kerk kan worden­in­gericht.

Het geloof in dit ‘natuurrecht’ liet vanaf de 18de eeuw in Europa een ‘republiek der letteren’ ontstaan van schrijvers en denkers die buiten de macht van de kerk om, zochten naar de menselijke grenzen van vrijheid en gezag.

De Verlichting wordt vaak in één adem genoemd met het eind van ­absolute macht, maar de filosofen richtten zich in de eerste plaats ­tegen de kerk. Die moest plaats-­maken voor de redelijke ontplooiing van de mens. Mede aan het totalitaire bewind van Napoleon, dat op de Franse Revolutie volgde, dankte Nederland in 1806 een grondwet, die religie bande uit het onderwijs.

Een eeuw later namen de kerken revanche. Protestanten, die de rede juist gevonden meenden te hebben ín hun geloof, ergerden zich, katholieken emancipeerden zich en ­samen gooiden ze het op een ­akkoordje. Zo werd religieus onderwijs toch weer een staatszaak.

De scherpe kantjes erodeerden daar in de loop der tijd, al vorsend, polderend en individualiserend van af. Maar door de komst van islamitische scholen is de controverse de laatste tijd weer ­levend. Wie is de baas: de mens of God? Wat telt zwaarder: heilige wetten of de rechten van de mens? Op het islamitische Cornelius Haga ­Lyceum in Amsterdam is dat conflict zo uit de hand gelopen, dat de ­geheime dienst onlangs waarschuwde voor ondermijning van de democratie.

Lodewijk Asscher (PvdA) denkt nu een oplossing te hebben. Hij wil aan artikel 23 toevoegen dat bijzondere scholen zich voortaan aan de ‘rechten van de mens’ moeten houden.

Dat lijkt onschuldiger dan het is. Asscher hoopt misschien dat het ­gelovige deel van zijn achterban het niet in de gaten krijgt, maar zijn voorstel komt erop neer dat een eeuw nadat de controverse werd ­begraven, grondwettelijk alsnog wordt vastgelegd dat de mens ­gewonnen heeft. Dat God zich moet houden aan zijn wetten, in plaats van omgekeerd. Ook al moet God dat in Nederland misschien allang, voor gelovigen is en blijft het toch de ­omgekeerde wereld en ik vraag me af of je dat grondwettelijk dan zo moet inwrijven.

Ook vraag ik me af hoe een God, die door mensen op deze manier de oren wordt gewassen, vervolgens nog een leidraad kan zijn in het ­onderwijs. Als de staat Hem reduceert tot een soort sinterklaasfiguur van wie iedereen intussen wel weet dat hij eigenlijk iemands dronken oom is, komen zowel God, als de scholen die Hij bestuurt, in hun hemd te staan.

Verstandiger én verdraagzamer lijkt het me als God de vernedering van een rol in het onderwijs voortaan bespaard blijft, Hij in gebeds­huizen alle eer krijgt, maar dat godsdienst uit artikel 23 wordt geschrapt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.