Column Max Pam

De (on)betrouwbaarheid van hervonden herinneringen

Vorige maand werd in Utrecht een congres gehouden met de titel Geheugens om nooit te vergeten, dat ging over de invloed van de rechtspsychologen W.A. Wagenaar (1941-2011) en Hans Crombag. De laatste is van 1935, maar alive and kicking aanwezig om de mooie woorden aan zijn adres in ontvangst te nemen.

Speciale gast op de bijeenkomst was de Amerikaanse Elizabeth Loftus, inmiddels 74 jaar, beroemd vanwege haar onderzoek naar het geheugen. Loftus is de Grande Dame van de psychologie en als er een Nobelprijs voor de psychologie zou bestaan, was zij een kanshebber. In elk geval reisde zij verder naar Dublin om de prestigieuze Ulysses Medal in ontvangst te nemen.

In haar lezing vertelde zij hoe zij met Wagenaar bevriend was geraakt. Dat gebeurde in de jaren negentig. Voorafgaand aan het eerste proces tegen de oorlogsmisdadiger Iwan Demjanjuk was zij door de verdediging benaderd om als getuige-deskundige op te treden. Zelf joods vond zij dat moeilijk en daarom vroeg zij Wagenaar die taak over te nemen. Wagenaar ging naar Israël en toonde aan dat getuigen, die Demjanjuk hadden herkend als Iwan de Verschrikkelijke uit het vernietigingskamp Treblinka, zich vergisten. De ophef was groot, maar Demjanjuk moest worden vrijgelaten. Later bleek dat hij wel kampbewaker was geweest in Sobibor.

Loftus is een expert op het gebied van hervonden herinneringen. Dat zijn herinneringen die iemand zelf niet heeft gehad, maar die hem of haar zijn geopenbaard na sessies met therapeuten of andersoortige hulpverleners. Vorig jaar was het de schrijfster Griet Op de Beeck die op deze wijze tot de conclusie kwam dat haar vader haar tussen haar zesde en haar negende had misbruikt.

Loftus refereerde aan een elegant experimentje van Crombag uit 1992. Een jaar eerder had een Boeing van El Al zich in de Bijlmerflats geboord. Crombag vroeg studenten en collega’s of zij de beelden van de inslag hadden gezien en wat zij zich daarvan konden herinneren. Maar liefst 55 procent van de ondervraagden kende de beelden en wist zich ook nog allerlei details te herinneren, zoals de hoek waaronder de Boeing was neergestort en hoe lang het duurde voordat brand uitbrak. Toen Crombag vertelde dat er geen beelden bestonden van het neerstortende vliegtuig, wilden verschillende proefpersonen dat eerst niet geloven.

Uiteraard werd ook gesproken over vrouwen (en mannen) die na hervonden herinneringen incest komen aangeven. Volgens Peter van Koppen, hoogleraar rechtspsychologie aan de VU, worden die tegenwoordig allemaal teruggestuurd. Wil dat nu zeggen dat er geen betrouwbare herinneringen aan incest bestaan?

Nee, natuurlijk niet! In haar proefschrift Remembrance of Things Past laat de Vlaamse psychologe Elke Geraerts zien dat seksueel misbruik juist iets is dat je niet verdringt. Het kan korte tijd uit het systeem zijn, maar zo’n traumatische ervaring vergeet je niet en komt altijd spontaan weer boven. Hoe verder weg in de tijd, hoe onbetrouwbaarder de herinneringen. Tegenwoordig weten psychologen dat de mythe van het jarenlang verdrongen trauma eigenlijk alleen nog voorkomt in de praktijk van de psychiater uit Donald Duck.

Een kwakende eend, verkleed als Sigmund Freud.

Toen ik een jaar geleden vraagtekens zette bij de hervonden herinneringen van Griet op de Beeck werd mij gebrek aan empathie verweten, maar het omgekeerde is eerder het geval. Wie mij gebrek aan empathie verwijt, zou eens het boek Vaag verleden (2004) van Kitty Hendriks moeten lezen. Daarin wordt een soortgelijk geval beschreven als dat van Griet Op de Beeck, alleen wordt Hendriks zich tijdens al die therapeutische sessies ervan bewust dat zij allerlei gruwelijke ervaringen opgedrongen krijgt en steeds meer gaat geloven in een fictief verleden. De gevolgen voor haar persoonlijk stemmen treurig makend. Het is zoals Loftus zegt in het Volkskrant-interview van afgelopen zaterdag: wij zijn geneigd klakkeloos allerlei herinneringen te geloven en beseffen niet dat de psychische schade daardoor alleen maar groter wordt.

Maar Kitty Hendriks was niet bij DWDD, zij werd niet toegejuicht door een onwetende goegemeente en een likkebaardende uitgever. Wat niet wegneemt dat Griet Op de Beeck oprecht zal zijn in haar geloof over wat haar is overkomen.

Een jaar geleden kreeg ik het absurde verwijt dat mijn twijfel typisch die moest zijn van a male chauvinist pig, omdat het vrouwelijk slachtofferschap zou worden ontkend. Maar als je overziet wie het onderzoek heeft verricht dat het soort herinneringen van Griet Op de Beeck in een ander daglicht stelt, dan zijn dat bijna allemaal vrouwen.

Daarom tot slot de conclusie van Saskia van der Stoel – feministe, oud-medewerkster van Opzij en inderdaad de dochter van – die op haar Facebookpagina scherpzinnig over deze kwesties heeft geschreven: ‘Griet Op de Beeck is een klassiek slachtoffer. Niet zozeer van incest als van de therapie’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.