De ombudsman Jean-Pierre Geelen

De ombudsman over ‘Utrecht’: Aanslag of incident?

Van ‘moordpartij’ naar ‘aanslag’: de krant worstelde met woorden en dilemma’s rond het drama in Utrecht. 

Ja, wat was het nu, ­afgelopen maandag in Utrecht? Een ‘moordpartij’, een ‘schietincident’, een ‘aanslag’, een ‘gruwelijke terreuraanslag’ of nog iets anders? De krant kwam er de eerste dagen niet helemaal uit, en hanteerde alle begrippen door elkaar heen. Omdat al die termen een andere lading hebben, klonken kort na de geweerschoten van maandag al de eerste salvo’s van kritiek op de krant.

Die kwamen van alle kanten. De ene lezer verweet de krant, anderhalf uur na de gebeurtenis, ‘rellerigheid’ vanwege de term ‘schietincident’ op het liveblog, de ander kreeg al snel ‘de indruk dat de krant deze aanslag bewust wil marginaliseren’, omdat niet meteen werd geschreven over ‘terreuraanslag’. Het lijkt taalkundige haarkloverij, maar de vele reacties bewijzen dat bij gebeurtenissen als deze de woordkeuze bepalend is voor de perceptie van de lezer (en de blik van de krant). De veelsoortigheid van die reacties bewijst ook dat je het moeilijk goed kunt doen.

Net als bij andere thema’s rond terrorisme (zie ook deze rubriek van vorige week over ‘IS-strijders’) wil de krant zo feitelijk en objectief mogelijk bewoorden. Uitgangspunt is dat het niet aan de krant is te bepalen of een daad terreur is en wie wel of niet een terrorist is. Zulke kwalificaties vergen een oordeel, en voor je het weet, is dat te vroeg gebleken.

De krant werd maandag, als iedereen, overvallen door de ‘aanslag’. Het publiek verlangt dan feiten en duiding, en wel meteen. Maar dat is een illusie zolang de dader nog voortvluchtig is en autoriteiten nog in het duister tasten.

In die situatie besloot de krant maandag direct het woord ‘aanslag’ te mijden, simpel omdat niet duidelijk was of het dat was. ‘Schietincident’ deed in de ogen van de hoofdredactie geen recht aan het ­gewicht van de gebeurtenis. Dinsdag heette het ‘moordpartij’ op de voorpagina. ‘Wel een vet woord’, beaamt de adjunct-hoofdredacteur, maar ‘het doet recht aan het drama’.

De dag erop bleek dat de slachtoffers geen bekenden van de dader waren en kwamen berichten over het briefje dat bij de vluchtauto was gevonden. Toen stapte de krant over op het begrip ‘aanslag’, dat een ideologisch motief impliceert.

Tot zover de gedachtenvorming en de theorie. Nu de praktijk. Die was dat de krant van woensdag met verschillende tongen sprak. Het nieuws verscheen onder de verzamelkop ‘Schietpartij Utrecht’, maar in diverse artikelen werd geschreven over ‘aanslag’, tot in de kop boven het Commentaar. Tegelijk ging het op het liveblog nog over een ‘schietincident’.

Hier wreekt zich een gebrek aan centrale regie in het eilandenrijk van de redactie. In situaties van deze omvang zou het goed zijn wanneer de krant één lijn trekt en besluiten over woordkeuze of aanpak meedeelt aan alle deelredacties en auteurs. Dat is hier niet gebeurd, en had wel gemoeten, beaamt de adjunct terugblikkend. Een les voor een volgende keer, al zullen verschillende termen in wisselende context altijd wel blijven voorkomen.

Waar de papieren krant 24 uur de tijd heeft om na te denken (en dan nog gaat het niet altijd goed), opereert een liveblog in een dynamiek waarbij het ene persalarm het andere pushbericht opvolgt en ­sociale-mediakanalen volstromen met onbevestigde geluiden. De kunst is dan de juiste knopen door te hakken.

Opmerkelijk was het bericht op het liveblog over de identiteit van de verdachte. De politie had maandag een opsporingsbericht verspreid, met foto en volledige naam. Het gierde de sociale media over; de krant stond voor het dilemma: ook verspreiden of niet? Hier klonk de echo van Jos B., in de moord op Nicky Verstappen, over wie het OM vorig jaar een opsporingsbericht had verspreid. De krant publiceerde diens volledige identiteit, maar had daar achteraf spijt van: journalistiek is geen verlengstuk van het opsporingsapparaat.

Maandag was het liveblog van de Volkskrant een van de weinige media die niet de identiteit verspreidden. Geen foto, alleen de omschrijving ‘man van Turkse afkomst’. Later werd wel de voornaam en een initiaal van de achternaam genoemd. Keurig volgens het eigen (Stijl)boekje.

Maar hoe valt dat te rijmen met de ‘link’ in hetzelfde bericht? Wie daarop klikte, belandde bij het opsporingsbericht waarin stond wat de krant zelf niet wil verspreiden. Formeel houdt de krant zo de handen schoon, maar dat vergt mentale gymnastiek. ‘Een compromis’, noemt de adjunct-hoofdredacteur het, in de hitte van de actualiteit gesloten, maar waar hij achteraf twijfels bij heeft. ‘Niet zelf melden, maar de lezer wel in staat stellen kennis te nemen van het politiebericht’, verklaart de hoofdredacteur. Het was in elk geval consequenter dan bij de berichtgeving rond Jos B. Zo schrijdt het inzicht langzaam voort.

Beeld Bas van der Schot

Post van een lezer - Een ‘demoniserende’ cartoon?

De cartoon van Bas van der Schot, met Thierry Baudet bevallig neergevlijd op een doodskist in zwarte pianolak, vind ik stuitend. Eerder portretteerde Van der Schot Baudet met pistool op de slaap gericht, vanwege zijn Nexit-ideeën. Natuurlijk is een cartoonist een tekenende columnist, maar de eenzijdige vooringenomenheid van uw krant begint me tegen te staan.

Sjaak van Hal, Lisse

De tekening leidde tot veel boze reacties. Velen meenden dat Van der Schot Baudet zou ‘demoniseren’ en zou willen aanzetten tot ­geweld. Dat was niet zijn bedoeling, zegt de tekenaar. Het beeld was een pastiche op de ­bekende ‘vleugelfoto’ van Baudet, en verwees naar de kritiek dat hij de aanslag in Utrecht zou gebruiken voor zijn campagne. Scherp, maar beslist niet over een grens. ‘Achteraf had ik misschien ‘Utrecht’ op de doodskist moeten schrijven’, aldus Van der Schot. 

De Ombudsman behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele ­pagina’s en journalistieke aanpak. ombudsman@volkskrant.nlvolkskrant.nl/ombudsman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden