Opinie Kernwapens

De nucleaire jungle keert terug

Het belangrijkste element voor een uitweg uit de INF-crisis lijkt te ontbreken in Washington en Moskou: politieke wil, schrijft Arnout Brouwers. Kernwapens kunnen Europa opnieuw politiek splijten.

Een proef met en Bulava-raket vanaf de nucleaire onderzeeboot Joeri Dolgoroeki, mei 2018. Beeld TASS

‘Komen we steeds dichter in de buurt van de jaren zestig van de vorige eeuw? Met een ongecontroleerde Koude Oorlog? Stevenen we af op het einde van de diplomatie?’ Deze uitroep tijdens de veiligheidsconferentie in München kwam niet van een sensatiebeluste journalist, maar van Sauli Niinistö, de premier van Finland.

Niinistö doelde op het einde van het INF-verdrag uit 1987, dat de plaatsing van vanaf de grond te lanceren middellangeafstandsraketten (bereik: 500-5.500 kilometer) met kernkoppen verbood. De VS kondigden onlangs hun aanstaande terugtrekking uit het verdrag aan, wegens Russische schending ervan. In beginsel heeft Moskou nog vijf maanden om de nieuwe raketsystemen, waarmee ze het verdrag volgens de westerse bondgenoten schenden, te vernietigen. Maar er was afgelopen weekend in München geen expert te vinden die denkt dat INF te redden is.

Het probleem is wat de Navo de SSC-8 noemt, een vanaf de grond gelanceerde kruisraket geschikt voor conventionele en nucleaire lading, met volgens westerse landen een bereik van meer dan 2.000 kilometer. De VS detecteerden de raket voor het eerst in 2013. Rusland ontkende het bestaan ervan tot 2017. Sindsdien beweert Moskou dat het geen verboden raket is; het is nooit getest voor afstanden langer dan 480 kilometer.

Alle Navo-landen menen dat Rusland in overtreding is, op grond van tot dusver geheime Amerikaanse en, wat Den Haag betreft, eigen informatie. The Military Balance 2019 concludeert dat de nieuwe Russische systemen ‘voor het eerst in een generatie het perspectief op een geloofwaardige nucleaire first strike op Europa terugbrengen’.

Het wordt nog erger. Over twee jaar kan de laatste pijler onder de wapenbeheersingsverdragen inzake strategische kernwapens worden weggeslagen: het zogeheten New Start-verdrag tussen de VS en Rusland uit 2010. Dat moet in 2021 met vijf jaar verlengd worden – als het niet ook sneuvelt. Als INF en New Start verdwijnen, is het tijdperk van de wapenbeheersing afgelopen, en zijn we inderdaad (bijna) terug in de jaren zestig.

De aantallen tactische en strategische kernwapens en hun overbrengingsmiddelen zijn natuurlijk drastisch gereduceerd. Maar technologische en politieke ontwikkelingen – nog los van het steeds grotere aantal kernwapenstaten – maken een nieuw nucleair tijdperk instabieler en gevaarlijker dan ooit tevoren.

‘Als na INF ook New Start sneuvelt’, zegt de Franse veiligheidsexpert François Heisbourg in München, zou dat ‘zeer destabiliserend’ zijn. ‘De Russische plaatsing van raketten dreigt een eind te maken aan het duidelijke onderscheid dat in de wapenbeheersingsverdragen gemaakt werd tussen nucleaire wapens en conventionele. We weten niet of we de SSC8-raket moeten tellen als nucleair of conventioneel. En als het New Start-verdrag ook verdwijnt, wordt dat een algemeen probleem. Het land dat die ambiguïteit creëert kan dat uitbuiten. Dat is niet een plek waar je wilt zijn tijdens een crisissituatie.’

Maar dat is wel de plek waar Europa binnenkort staat, en dan ook nog tamelijk onthand: in een nucleaire jungle.

Het nieuwe ‘MAD’: Mutually Assured Distrust

Hoe zijn we hier als Europeanen gekomen? Europa is ná de Koude Oorlog net zozeer een object gebleven van Amerikaans-Russische bewegingen op kernwapengebied als daarvoor. En het nieuwe nucleaire tijdperk is niet alleen aan kwade krachten in het Kremlin te wijten.

Jazeker, de Russen hebben wellicht jarenlang gelogen over hun nieuwe raketsysteem en ontkennen tot de dag van vandaag dat ze het INF-verdrag schenden. Het is geen geheim dat een op de Russische tv bijna dagelijks opgeklopte bijna-oorlog-met-het Westen-sfeer een van president Poetins instrumenten is om stevig in het zadel te blijven – zoals deze week weer te aanschouwen was.  ‘Rusland lijkt op een pad om van INF én New Start af te komen’, meent Heisbourg.’  

Maar het waren Amerikanen die aan de basis stonden van de ontmanteling van de wapenbeheersingsverdragen. President George W. Bush brak in 2002 unilateraal met het ABM-verdrag, dat grootschalige verdediging tegen strategische kernwapens verbood en een cruciale steunpilaar was van de andere verdragen. De Amerikanen wilden verder met hun verdediging tegen de Iraanse en Noord-Koreaanse raketdreiging en hebben alle Russische bezwaren ertegen, of vragen erover, altijd van tafel geveegd. Dat geldt ook voor de Russische zorgen over de Aegis-installaties die deel uitmaken van de Amerikaanse raketdefensie in Europa en geplaatst zijn in Roemenië (en binnenkort Polen).

Volgens de Russische onderminister van Buitenlandse Zaken Sergej Rjabkov is dat nog steeds de houding. ‘Jarenlang vroegen we aan de Amerikanen hoe we de strategische balans konden terugbrengen en het antwoord was ‘doe wat je wilt, want missile defense gaat niet over Rusland’. En ook nu is er geen politieke wil, waarschijnlijk omdat ze Rusland als een revisionistische macht behandelen waarmee het niet de moeite waard is te onderhandelen.’

Helaas kon zijn Amerikaanse tegenhanger, Andrea Lee Thompson (onderminister van Buitenlandse Zaken voor wapenbeheersing) in München die indruk allerminst wegnemen. Ze antwoordde op geen enkele inhoudelijke vraag en gaf geen enkele blijk van zorgen over de minder dan twee jaar die resteren voor onderhandelingen over verlenging van New Start.

Het helpt natuurlijk niet dat John Bolton, ‘de sloopbal’, nu in het Witte Huis zetelt. Hij rijgt gesneuvelde wapenbeheersingsverdragen als scalpen aan zijn riem. Want verdragen beknotten Amerikaanse macht en werpen ‘verouderde limieten uit de Koude Oorlog op en verhinderen dat de VS hun eigen arsenaal moderniseren in lijn met hun mondiale verplichtingen’.

Wat nu?

Er circuleren allerlei mogelijke uitwegen uit de INF-crisis – een regionale INF, een multilaterale INF – evenals tal van vertrouwenwekkende maatregelen, maar het belangrijkste element daarvoor lijkt te ontbreken in Washington en Moskou: politieke wil.

Natuurlijk is er nog de Navo, waarin tenminste eenheid over dit explosieve onderwerp is. Maar zelfs als er nu geen kernwapenwedloop uitbreekt in Europa zitten de Europeanen met een probleem, terug van weggeweest uit de Koude Oorlog: het gevaar van decoupling, oftewel de ontkoppeling van Amerikaanse en Europese veiligheid. Een oude droom van strategen in Moskou.

De Navo is nu verenigd op het standpunt dat dit oude probleem geen probleem meer is. De Europese bondgenoten willen absoluut geen herhaling van de kernwapendebatten van de jaren tachtig. Dan liever een rookscherm van eensgezindheid waarachter ze de gaten die in hun veiligheid vallen voor hun kiezers kunnen verschuilen. Er zijn ook te veel andere urgente problemen, inclusief de steeds agressievere beleden tegenstellingen tussen de VS en Europese landen. München dit jaar wordt hierom al een ‘geopolitiek scharnierpunt’ genoemd (door de Zweedse oud-premier Carl Bildt).

Navo-chef Jens Stoltenberg probeerde nog dat ‘de koppeling tussen Amerika en Europa er al is’, in de vorm van troepen uit de VS en Canada die gelegerd zijn in Polen en de Baltische staten. ‘Als een van die landen wordt aangevallen, zullen we direct betrokken zijn.’ Maar wacht even: Amerika dat zijn strategisch kernwapenarsenaal inzet bij een Russische inval in Letland? Nucleaire logica is niet te vinden in dit argument, maar politiek opportuun is het des te meer.

Zoals gezegd, een herhaling van de jaren tachtig staat niet op de agenda: de huidige situatie is gevaarlijker. Duitsland organiseert binnenkort een conferentie over het onderwerp. China moet bij wapenbeheersing betrokken worden, net als Europa natuurlijk. En de VN. Alle aspecten die de moderne nucleaire jungle tot een onontwarbare kluwen potentieel radioactieve lianen maken, moeten op een rijtje worden gezet.

Goed initiatief, maar de Chinezen (die bij meedoen aan INF ongeveer 95 procent van hun raketten moeten vernietigen) gaven in München hun antwoord al: de VS en Rusland zijn nog steeds de enige grote kernmachten. Laten zij hun arsenalen tot ons niveau reduceren, dan praten we verder.

En Europa dan? In theorie zou Frankrijk op termijn zijn nucleaire force de frappe met de EU kunnen ‘delen’, maar daar peinzen de Fransen niet over. Van een kernwapen in Duitse handen gaat geen enkel afschrikwekkend effect uit (want die zullen nooit op de knop drukken). De Fransen verkiezen, gesteld voor de keus, hun eigen strategische autonomie boven de Europese.

De terugkeer van de nucleaire jungle is iets wat de Europeanen overkomt, ze zijn er zelf tot dusver nauwelijks speler in en hun invloed is beperkt. Die strategische pijn kan op termijn ergens toe leiden. Maar voordat het zover is, kunnen kernwapens Europa opnieuw politiek splijten. Want stel dat er toch een Amerikaans voorstel komt om in Europa een antwoord op het nieuwe Russische wapen te plaatsen, bent u er dan gerust op dat Warschau op zo’n verzoek hetzelfde antwoord geeft als Berlijn?

De Finse premier had gelijk met zijn vraag en Merkel vatte in München de situatie goed samen: het INF-verdrag was in essentie bedoeld voor Europa’s veiligheid. Nu trekken de VS en Rusland er de stekker uit ‘en wij zitten met de situatie’. Een betere wanhoopskreet over Europa’s zwakke uitgangspunt in een wereld waarin de jungle teruggroeit is nauwelijks denkbaar. Een effectief antwoord zal moeilijk te vinden zijn, maar de juiste diagnose stellen is in elk geval een cruciale eerste stap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden