De nucleaire arsenalen stapelen zich weer op

Terwijl het Westen verleerd is om te denken in termen van nucleaire afschrikking, richten Moskou en Peking zich steeds assertiever op geopolitieke expansie.

Russen fotograferen de Topol M lanceerinstallatie voor raketten tijdens parade in Moskou.Beeld epa

Vandaag is het zeventig jaar geleden dat Hiroshima werd vernietigd met een atoombom. Het nucleaire tijdperk duurt voort. Dit ondanks het westerse geloof in ontwapening. Kernwapens werden taboe verklaard na 1989. De historische ervaring dat kernwapens en geopolitiek nauw met elkaar verbonden zijn, raakte op de achtergrond. Het is de vraag of het Westen nog adequaat kan reageren op nucleaire dreigingen. De westerse orde, en daarmee democratie en mensenrechten, komen daardoor meer en meer in het gedrang.

Tijdens de Koude Oorlog werden nucleaire arsenalen ontwikkeld, niet om oorlogen mee te voeren, maar om oorlogen te voorkomen. De NAVO moest in staat zijn én bereid zijn om een allesvernietigende kernoorlog te voeren. Van die houding ging een geloofwaardige dreiging uit die Sovjet-Rusland moest afhouden van chantage en expansionisme.

In de hedendaagse multipolaire wereldorde vervullen kernwapens wederom een sleutelrol. Rusland kondigde recentelijk aan zijn arsenaal uit te breiden met veertig nieuwe lange-afstandsraketten. Ook de Chinese nucleaire capaciteiten groeien en Peking heeft een assertieve nucleaire houding aangenomen. De omvang van de arsenalen van India, Pakistan en Noord-Korea neemt toe. De trend is duidelijk: bewapening staat op de agenda, niet ontwapening.

Agressieve nucleaire houding

Westerse zelftwijfel over de nucleaire taken van de NAVO ondermijnt de afschrikkingskracht van het bondgenootschap. Wanneer het Westen een stap terug doet, zetten anderen een stap voorwaarts. De spanningen rond de Krim en Oekraïne ontstonden in het licht van een verzwakte en weifelende NAVO.

Al voorafgaand aan de crisis nam Rusland een agressievere nucleaire houding aan. Moskou kondigde al in 2013 aan nuclear-capable raketten in de enclave Kaliningrad te plaatsen. Een westerse reactie bleef uit. Toen Poetin in 2014 dreigde kernwapens op de Krim te plaatsen, schermden westerse leiders met economische sancties. Daaropvolgende NAVO-oefeningen kwamen te laat. De-escalerend westers gedrag lokt slechts meer Russische assertiviteit uit.

De Chinese leiders zullen goed geobserveerd hebben hoe Obama reageerde op de Russische inname van de Krim. Chinese territoriale expansie in de Zuid-Chinese Zee volgde op Russische territoriale expansie in Oost-Europa. Zolang het niet duidelijk is waar de Verenigde Staten in Azië de grens trekken, zullen ook daar grenzen verlegd blijven worden. De schokeffecten richting het genucleariseerde Koreaanse schiereiland en India en Pakistan zijn niet te voorzien.

Pasklare antwoorden

De geopolitieke expansiedrift moet een halt worden toegeroepen. Enerzijds is er in de instabiele multipolaire wereldorde een reëel risico op de inzet van kernwapens. Anderzijds lijken de Verenigde Staten, althans onder Obama, onvoldoende in staat de westerse waarden te kunnen verdedigen. Zolang het Westen het nalaat de historische nucleaire expertise van de laatste zeventig jaar te gebruiken, zal het niet adequaat kunnen reageren op dreigingen in de hedendaagse multipolaire wereld.

Het is westerse beleidsmakers daarom aan te raden om de kennis en de ervaring van hun voorgangers te raadplegen. Dit zal geen pasklare antwoorden opleveren: tijden en omstandigheden veranderen. De Koude Oorlog is voorbij. De huidige wereldsituatie vereist een hernieuwde strategische argumentatie. In tijden dat nucleaire arsenalen op scherp gesteld worden, is het noodzakelijk om te kunnen denken in termen van macht en kracht.

De nucleaire paradox is na zeventig jaar nog springlevend.

Elmar Hellendoorn promoveert op geschiedenis Nederlands nucleair beleid (UU).Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden