Opinie op Zondag Dirk-Jan van Baar

De Notre-Dame als eeuwige lichtbaken voor Europa

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi. Nu is het de beurt aan historicus Dirk-Jan van Baar.

Restauratiewerkzaamheden aan de Notre-Dame in Parijs, 20 mei 2019. Beeld AFP

De Notre-Dame stond nog in brand toen Emmanuel Macron verordonneerde dat de kathedraal in 2024, als in Parijs de Olympische Spelen worden georganiseerd, moet zijn hersteld. Daarmee straalde hij daadkracht uit. Maar misschien had de jonge president nog meer daadkracht uitgestraald als hij nog even had gewacht. Een groot project als de herbouw van een middeleeuwse kathedraal verdraagt geen haast, zeker niet als er nog geen uitgewerkte plannen op de tekentafel liggen. Die plannen zijn waarschijnlijk belangrijker dan het tempo waarin de uitvoering plaatsvindt en bepalen de komende eeuw mede het silhouet van Parijs en de mythe van het eeuwige Frankrijk in Europa.

De symboolkracht van de Notre-Dame, gelegen op een eilandje in de Seine, behoeft nauwelijks uitleg. Elke Fransman weet dat op het Île-de-France, de regio rond Parijs, de oorsprong van de Franse staat ligt, een model dat van Frankrijk een leidinggevende christelijke natie in Europa heeft gemaakt. Al is het moderne Frankrijk seculier, met nadruk op de scheiding tussen kerk en staat, een verhaal waarin de Notre-Dame een sleutelrol speelde toen Napoleon zichzelf er in 1804 in het bijzijn van paus Pius VII tot keizer kroonde. De peperdure pompeuze ceremonie was niet bedoeld als breuk met het verleden, maar als heling. Napoleon, in 1799 na een staatsgreep aan de macht gekomen, wilde zijn dictatoriale bewind legitimeren met een beroep op de katholieke geschiedenis van het oude Frankrijk. Door zelf de regie in handen te nemen stond hij ook voor de nieuwe tijd, waarin de kerk haar plaats moest weten. Voor de paus, die tijdens de Franse Revolutie machteloos had moeten toezien hoe talrijke kerken waren geplunderd, was slechts een bijrol weggelegd.

Niet té democratisch

Het zou mij verbazen als een visionair als Macron niet tal van mogelijkheden ziet die de brand in de Notre-Dame hem biedt. Meteen al boden de geldgevers voor de renovatie tegen elkaar op, dus daarin zit het probleem niet. Het is eerder zaak meester van de restauratie te blijven en ervoor te zorgen dat Frankrijks modekoningen, alle miljardair, niet met de eer gaan strijken. Een Notre-Dame als toneel voor een kroning van de catwalks zou een uitverkoop van alle Franse – dus ook Europese – waarden zijn. Zoiets kan in Londen, maar niet in Parijs. Tegelijk moet de vernieuwde Notre-Dame niet te democratisch worden. Er doen al voorstellen de ronde om van de zolder en de dakruimten die nu zijn afgebrand een tuin te maken, een publieke ruimte waarbij het toegestroomde volk op het binnenste van de kathedraal neerkijkt. Volgens mij is dat een misplaatste omkering van hemel en aarde. Bezoekers moeten juist naar boven kijken, naar het licht dat hen toeschijnt.

Daarom zie ik wel wat in die futuristische ontwerpen waarin de Notre-Dame een glazen koepel krijgt en een nieuwe torenspits die als lichtbaken boven Parijs flitst. Als je de kans krijgt de dingen groots aan te pakken, moet je dat als president ook doen. Een herstel binnen vijf jaar onder druk van een gewoon project als de Olympische Spelen, dat elke vier jaar wordt gehouden, betekent niet meer dan een provisorisch dak boven het hoofd volgens vastliggende ontwerpen uit de negentiende eeuw, toen de grote kathedraal dankzij het alarm van klokkenluider Victor Hugo maar net aan de sloophamer ontsnapte. Iets meer fantasie graag! Hier bieden de wereldtentoonstelling in Parijs uit 1889 en de grand travaux uit het tijdperk van François Mitterrand (1981-1995) meer richting.

Geen taboes

Kijk hoe de Eiffeltoren, die eerst afkeuring opriep, al snel een baken werd voor Parijs als lichtstad en Franse ingenieurskunst. Kijk hoe Mitterrand de durf had om de ingang van het Louvre, waar het licht op het publiek neerdaalt, van een glazen piramide te voorzien. Parijs kent geen taboes waar het om rigoureuze stedenbouwkundige ingrepen gaat. Denk aan de boulevards van Haussmann en het Centre Pompidou. Het ligt in de rede om de nieuwe Notre-Dame van de laatste technische snufjes te voorzien. Domweg teruggrijpen op het oude ontwerp doet het dynamische Franse genie geen recht, te meer daar alle grote Europese kathedralen een bouwtijd hadden van meerdere eeuwen, altijd tegen de achtergrond van rampen en wederopstanding. Zo passen brand en restauratie van de Onze-Lieve-Vrouwenkerk in Parijs perfect in het Europese verhaal van vallen en opstaan. Een verhaal dat na de oorlog met kleine stapjes als Gemeenschap van Kolen & Staal is begonnen en in onze tijd wel een goddelijke vonk kan gebruiken. Als jaar voor feestelijke heropening denk ik aan 2033, honderd jaar na de Rijksdagbrand in Berlijn en zeventig jaar na de Frans-Duitse verzoening, bezegeld in de Onze-Lieve-Vrouwenkathedraal van Reims (waar tot 1825 alle Franse koningen werden gekroond en gezalfd en die in 1916 zwaar was beschadigd).

Ik geef toe dat dit clichés zijn. Maar het zou me tegenvallen als de Europese missionair Macron niet alle historische symboliek zou aangrijpen die de brand van de Notre-Dame in zich draagt.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden