Opinie

De Nederlandse staat dacht met de Fyra bedrijfje te kunnen spelen

De aanbesteding rond de Fyra en de HSL rammelde aan alle kanten en de staat heeft laten zien dat de opgestelde regels vooral voor anderen gelden. 'De staat moet voor de gehele 100 procent uit dit project stappen.'

Staatssecretaris Wilma Mansveld van Infrastructuur en Milieu (IenM) kondigt haar aftreden aan na de presentatie van het rapport van de parlementaire enquetecommissie Fyra. Beeld anp

Het debacle rond de Fyra is vorige week naar een voorlopig dieptepunt gezakt. Het eindrapport van de parlementaire enquêtecommissie is gepubliceerd en de conclusies zijn niet mals. Het verhaal van de Fyra en de HSL is een decennialange aaneenschakeling van planeconomische hoogmoed vermomd als marktwerking, van het afschuiven van verantwoordelijkheid, ondeskundigheid en politiek gemanoeuvreer om de reeds gemaakte fouten te verbloemen en uit het zicht van de volksvertegenwoordiging te houden. Het heeft staatssecretaris Wilma Mansveld inmiddels haar politieke kop gekost.

Laten we even de tijd nemen om een en ander uit een ander perspectief te bekijken. Hier, ter herinnering, is de hoofdconclusie van het commissierapport:

'Het oorspronkelijk beoogde vervoer over de HSL-Zuid is niet tot stand gekomen, omdat andere belangen keer op keer prevaleerden boven het verwezenlijken van het reizigersvervoer. Zo hechtte de Staat veel belang aan de financiële opbrengsten en was NS gefocust op het behouden van zijn strategische positie op het Nederlandse spoor. Hierdoor is niet alleen het belang van de reiziger geschaad, maar blijft bovendien de met belastinggeld gefinancierde miljardeninvestering in de HSL-Zuid onderbenut.'

Commissievoorzitter Madeleine van Toorenburg overhandigt het rapport van de parlementaire enquetecommissie Fyra aan de voorzitter van de Tweede Kamer, Anouchka van Miltenburg. In het rapport wordt de vraag behandeld waarom het beoogde vervoer over de Hogesnelheidslijn-Zuid niet tot stand is gekomen. Beeld anp

Deze alinea zegt alles. Nederland is in economisch opzicht niet vrij, hoezeer er ook beweerd wordt dat het anders is. Het debacle rond de Fyra is hier het bewijs van. Er was geen vraag vanuit de markt voor de HSL; het rapport stelt dat alle marktsignalen op rood stonden. Als die vraag er wel was geweest, dan zouden private investeerders in de rij hebben gestaan om hun geld en reputatie te riskeren voor een leuk redement. In plaats van een gedegen zakelijk plan op tafel te zetten, werd zonder duidelijke onderbouwing de wens geuit om 100 miljoen euro per jaar terug te verdienen. De enquêtecommissie geeft meteen aan dat dit ronduit onrealistisch was. Er is nooit een studie boven water gekomen om dit plan en deze cijfers te onderbouwen.

Hieruit kan geconcludeerd worden dat de staatsplanners niet op de hoogte waren van wat de werkelijke behoeften waren van de markt. In de plaats daarvan werden willekeurige beslissingen genomen die nooit konden aansluiten op de werkelijke behoefte. De econoom Ludwig von Mises voorspelde al in 1920 dat het onmogelijk is voor een planbureau van de staat om in te schatten wat de marktbehoefte is, omdat zij nooit kunnen beschikken over de informatie die in een echte marktomgeving geldt; in dit geval omdat de staat vanuit een wens opereert en niet vanuit een onderbouwd zakelijk plan.

Bij gebrek aan deze informatie worden beslissingen genomen op basis van arbitraire gronden. Dit feit kon de afgelopen honderd jaar keer op keer worden geconstateerd. Dit laat onverlet dat de planners gewoon doorgaan op de ingeslagen weg. Zij hebben de samenleving dusdanig in een houdgreep dat mensen niet meer kritisch kijken naar wat er deze keer weer bedacht is, of er hooguit wat over mopperen. De plannen worden schouderophalend in de media gezien en iedereen gaat over tot de orde van de dag. Het meest cynische hieraan is dat men tegenwoordig, wanneer de planners falen, roept dat het de marktwerking was die gefaald heeft. Wij kunnen aan de hand van het rapport concluderen dat, ondanks politiek gekleurde retoriek, er nooit sprake was en kan zijn van marktwerking waneer de staat de opdrachtgever is.

Beeld anp

Onrealistisch bedrag

Naast de staat kent het debacle rond de Fyra nog een tweede schuldige: het volledige staatsbedrijf NS. De de facto monopolist op het Nederlandse spoor moest en zou de concessie voor het vervoer op de HSL in handen krijgen. Daartoe brachten de partners NS en KLM een buitengewoon hoog bod uit voor de concessie. Van meet af aan was het bekend dat dit een onrealistisch bedrag was dat niet terugverdiend kon worden. Een privaat bedrijf in een open en vrije markt zou hier dan ook nooit aan zijn begonnen.

De NS kon dit doen omdat de staat gebaat was bij een zo hoog mogelijke opbrengst voor het geld dat in de bouw van de spoorlijn was opgegaan. De aanbesteding rammelde aan alle kanten en wederom heeft de staat laten zien dat de opgestelde regels vooral voor anderen gelden. De Nederlandse staat was dus bezig zichzelf te bedruipen op een manier die bij een privaat bedrijf op zijn minst een bezoekje van de FIOD en het OM zou betekenen.

Nu komen we tot de crux van het verhaal. De Nederlandse staat dacht bedrijfje te kunnen spelen. De gevolgen van deze overmoed zijn een aderlating voor de Nederlandse belastingbetaler. Nu zitten we als belastingbetaler met een onderbenutte HSL die klauwen vol van ons geld kost. Het tragische van dit verhaal is dat de belastingbetaler haar aandelen niet kan verkopen om verder verlies te voorkomen. De staat zal haar zelf gegeven rechten gebruiken om jaar in, jaar uit het benodigde geld af te pakken. Er wordt ons geen keuze gegund.

Er is een uitweg. De staat moet voor de gehele 100 procent uit dit project stappen. De HSL activa kunnen aan een privaat consortium verkocht worden, dat geheel instaat voor de kosten. Uiteraard zal de staat en hiermee de Nederlandse belastingbetaler verlies lijden. Laten we hier lering uit trekken: de staat kan geen bedrijfje spelen.

Mathieu Hampton is procesingenieur en voorzitter van de sociaal mediacommissie van de Libertarische Partij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden