CommentaarRaoul du Pré

De nationale herdenking heeft de fase van de introspectie bereikt

null Beeld Brunopress
Beeld Brunopress

Na 75 jaar is de nationale herdenking op een niveau gekomen waarop ook Duitsland mag meepraten.

Het is knap hoe het Comité 4 en 5 mei er ondanks alle beperkingen in is geslaagd de herdenking van de oorlogsslachtoffers niet aan betekenis te laten inboeten. Sterker: de versies van 2020 en 2021 markeren een wezenlijke nieuwe dimensie in het nationaal zelfonderzoek.

Schrijver en jurist Roxane van Iperen wees indringend op het incomplete verhaal dat Nederland zichzelf lange tijd heeft voorgehouden over de oorlog. ‘Zo ontstond een opbeurend zelfbeeld op basis van niet-weten. Niet-weten hoe woorden tot een geoliede vernietigingsmachine leidden, waarin velen onmisbare raderen waren.’ Ze sloot naadloos aan bij koning Willem-Alexander, die vorig jaar hetzelfde thema koos: ‘Medeburgers in nood voelden zich in de steek gelaten, onvoldoende gehoord, onvoldoende gesteund.’

Nieuwe fase

Daarmee is de jaarlijkse herdenking na 75 jaar in een nieuwe fase gekomen: een fase van introspectie die hier lang op zich heeft laten wachten. Vooropgesteld: Nederland is de oorlog niet begonnen, maar de verliezers van die oorlog ondernamen wel eerder serieuze pogingen om de hele waarheid te benoemen. ‘De fantasie van de mensen mag misschien tekort zijn geschoten voor de manier en omvang van de vernietiging’, zei de Duitse president Von Weizsäcker al in 1985 in zijn historische toespraak over de nazi-misdaden. ‘Maar in werkelijkheid kwam er naast deze misdaad nog eens de poging van veel te veel mensen om geen kennis te nemen van wat er gebeurde.’

Tien jaar later werd in Nederland fel geprotesteerd ­tegen het idee dat bondskanselier Kohl zou spreken op ­­5 mei. De herdenking was hier nog een verhaal van goed tegen kwaad, en de aanwezigheid van een Duitser zou de gelegenheid maar bezoedelen. Het kabinet zag er vanaf.

Er moesten nog eens 26 jaar voorbij gaan voordat Angela Merkel nu dan toch haar opwachting kon maken, ‘deemoedig en vereerd’, om ons erop te wijzen dat het ook hier bittere noodzaak is de lessen te blijven herhalen. ‘Wij moeten ons als burgers resoluut verzetten tegen elke vorm van haat en vijandigheid tegen bepaalde groepen.’

Demonisering, haat, verraad en onverschilligheid stopten in 1940 niet bij de landsgrenzen. En nu nog niet. Maar dat een Duitse bondskanselier ons daar tegenwoordig aan kan herinneren zonder dat het hier nog noemenswaardig protest oproept, toont aan dat we in elk geval in het herdenken een nieuwe, belangrijke stap hebben gezet.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden